Duurzaam bouwen. We hebben het er dagelijks over. Maar hoe vaak maken we echt het verschil? In de praktijk blijft het vaak bij minder. Minder uitstoot, minder grondstoffen, minder impact. Logisch, want elke stap helpt. Maar wat als een gevelsteen juist iets toevoegt? Wat als een steen CO₂ opslaat in plaats van uitstoot?

Van minder impact naar actieve CO₂ opslag

Met de Vandersanden Pirrouet gevelsteen zetten we in op een volgende stap. Niet alleen optimaliseren, maar anders denken. Deze gevelsteen wordt namelijk niet op traditionele wijze geproduceerd. In plaats van bakken op hoge temperatuur, wordt CO₂ gebruikt om de steen uit te harden. Tijdens dat proces wordt CO₂ vastgelegd in het materiaal zelf. Het resultaat is een gevelsteen met een negatieve CO₂ impact( -35,5 kgCO2/1000kg). Dat vraagt om een andere manier van kijken. Niet langer alleen beperken, maar bijdragen.

MKI: Pirrouet Waalformaat 210x100x50 = € 1,84 per mtr2, Categorie2

Circulair zonder concessies

Tegelijkertijd blijft het uitgangspunt herkenbaar. Gewoon metselwerk zoals we dat kennen. De Pirrouet gevelsteen bestaat voor een groot deel (80%) uit gerecyclede minerale reststromen. Daarmee past het product binnen de circulaire ambitie waar steeds meer projecten op sturen. En misschien nog belangrijker: het sluit aan bij het gevelbeeld dat veel opdrachtgevers en architecten zoeken. Geen systeemverandering die het ontwerp dicteert, maar een materiaal dat zich voegt naar het ontwerp.

Wat verandert er op de bouwplaats

Innovatie is interessant. Maar alleen als het ook werkt in de praktijk. De Pirrouet gevelsteen is verwerkbaar zoals een traditionele gevelsteen. Dat betekent dat bestaande kennis op de bouwplaats gewoon toepasbaar blijft. Geen compleet nieuwe werkwijze. Geen ingewikkelde aanpassingen. Gewoon bouwen zoals u gewend bent. En dat maakt het verschil. Want juist daar stranden veel innovaties.

Vrijwillige wateropneming: 10-12 % (vergelijkbaar met standaard rode bakstenen)

Initiële wateropneming: IW 2   (vergelijkbaar met matig poreuze bakstenen)

Ontwerpvrijheid met meer diepte en dynamiek

Zoals bij iedere gevelsteen ligt de kracht in het ontwerp. Kleur, textuur en verband bepalen uiteindelijk het beeld. Binnen het Pirrouet assortiment zijn verschillende verschijningsvormen mogelijk. Van rustig en ingetogen tot meer uitgesproken gevels. Daarnaast is er ook de Prisma variant. Een steen met een afwijkende vorm die zorgt voor een ander spel van licht en schaduw. Gevels krijgen daarmee meer diepte en dynamiek. Het laat zien dat duurzaamheid en esthetiek prima samen kunnen gaan.

De volgende standaard in gevelbouw?

De vraag die we vaker stellen: wanneer wordt iets de nieuwe standaard? We zien dat de vraag naar duurzame oplossingen blijft groeien. Tegelijkertijd zoeken projecten naar balans. Tussen ambitie en haalbaarheid. Tussen ontwerp en uitvoering. De Pirrouet gevelsteen past in die ontwikkeling. Niet als enige oplossing, maar wel als een duidelijke stap vooruit.

De juiste steen begint bij de juiste toepassing

Geen enkel project is hetzelfde. En dus is er ook geen standaard antwoord. Welke steen past bij het ontwerp, hoe sluit dit aan op detaillering en uitvoering en wat betekent dit voor de totale impact van het gebouw? Dat zijn vragen waar we bij Aberson graag in meedenken. Niet vanuit één product, maar vanuit de toepassing. Samen met alle betrokken partijen.

Wilt u weten wat de Pirrouet gevelsteen kan betekenen voor uw project?
We gaan graag met u in gesprek.

Aberson Broedt, de product-noviteitstrijd voor het meest innovatieve idee voor een nieuw Aberson product. Het winnende idee van Aberson Broedt 2024: de Argeton strip van 450 mm voor ons circulaire A-Brick gevelsysteem, bedacht door onze eigen technisch adviseur Mark Nijland. We zijn inmiddels ruim een jaar verder. Hoe staat het ervoor met deze langere steenstrip?

Even terug naar vorig jaar

Mark is de winnaar van Aberson Broedt 2024. Met zijn idee voor een langere Argeton strip van 450 mm gaf hij een technisch uitdagende, maar logische doorontwikkeling aan ons bestaande A-Brick gevelsysteem. Iets wat binnen de bestaande productiemethodes tot dan toe niet mogelijk was. De markt vroeg al langer om meer lengtewerking en een rustiger gevelbeeld, maar bij keramiek brengt dat flinke productie-uitdagingen met zich mee. Juist de combinatie van duidelijke marktvraag, technische haalbaarheid en een slimme doorontwikkeling van een bestaand product maakte dit idee de terechte winnaar.

Een logische stap binnen het A-Brick gevelsysteem

Het A-Brick gevelsysteem is een losmaakbaar, circulair gevelsysteem waarbij keramische steenstrippen in een stalen cassette worden geklikt. Circulair, demontabel en toekomstgericht. Binnen dit systeem werkten we tot nu toe met kortere strippen, tot maximaal 300 mm. De stap naar 450 mm lijkt misschien klein, maar in de praktijk is dat een wezenlijk verschil. Keramiek wordt geperst, gedroogd en gebakken. En hoe langer de strip, hoe groter de kans op vervorming, spanningen en maatafwijkingen. Terwijl het A-Brick gevelsysteem juist vraagt om strakke toleranties: de strip moet perfect in de cassette passen. De uitdaging zat dus niet in het idee, maar in de maakbaarheid.

Van idee naar doorontwikkeling

Na zijn winst is Mark samen met de fabrikant aan de slag gegaan met proefstukken. Belangrijke uitgangspunten:

• De strip moet maatvast blijven binnen de toleranties van het systeem
• De strip moet niet kromtrekken tijdens drogen en bakken
• De strip moet verwerkbaar blijven op de bouwplaats
• De strip moet esthetisch dezelfde kwaliteit behouden

Er zijn proefmonsters gemaakt en getest. Daarbij is gekeken naar vervorming, breekbaarheid en afwerking, zeker ook bij geglazuurde varianten. Het resultaat: een 450 mm strip die technisch verantwoord geproduceerd kan worden en klaar is voor toepassing binnen het A-Brick gevelsysteem.

Wat betekent dit voor architecten en verwerkers?

Voor architecten betekent de langere strip vooral meer ontwerpvrijheid. Een gevel met 450 mm strippen krijgt meer horizontale lengtewerking, minder onderbrekingen per vierkante meter en een rustiger totaalbeeld. Het biedt nieuwe esthetische mogelijkheden binnen een circulair gevelsysteem.
Voor verwerkers kan het op termijn efficiënter werken: minder elementen per vierkante meter betekent mogelijk minder handelingen. In de praktijk moet dit zich nog verder bewijzen, maar de potentie is er.

Waar staan we nu?

We bevinden ons in de verdere ontwikkelfase. Er zijn inmiddels meerdere productielocaties in beeld om de strip verder uit te werken, inclusief nieuwe kleuren en oppervlaktestructuren. De eerste concrete toepassingen worden voorbereid.
Zoals bij veel systeemoplossingen geldt: je moet er vroeg in het ontwerpproces bij zijn. Architecten nemen de langere strip inmiddels mee in hun overwegingen, juist omdat het systeemdenken vraagt om vroegtijdige integratie.

Wanneer mogen we spreken van een geslaagde innovatie?

Voor Mark is het idee technisch al geslaagd. Maar écht geslaagd is het natuurlijk wanneer het eerste project met de 450 mm Argeton strip gerealiseerd is. Wanneer de strip zichtbaar is in het straatbeeld. Wanneer architect, verwerker en opdrachtgever ervaren wat deze doorontwikkeling toevoegt. Als de huidige ontwikkeling zich zo doorzet, verwachten we binnen ongeveer een jaar het eerste gerealiseerde project. Binnenkort krijgt deze innovatie ook officieel haar plek in ons assortiment als Aberson Special.

In de wijk Hanzewijk in Kampen staat een kindcentrum dat laat zien hoe ver circulair bouwen inmiddels kan gaan. Kindcentrum Hanzewijk is opgezet als een integraal circulair project, waarin biobased materialen, losmaakbaarheid en CO₂-reductie leidend zijn geweest in ontwerp én uitvoering. Wat begon als een duurzame ambitie, groeide uit tot een gebouw dat inmiddels wordt gezien als een voorbeeldproject. “Dit is geen project waar je één duurzame maatregel toepast,” vertelt Mark Zijnge, projectleider bij Hesco Bouw. “Hier is echt op álle onderdelen doorgepakt.”

Ambitie vanuit de gemeente

De gemeente Kampen trad op als opdrachtgever en legde bij aanvang duidelijke ambities neer op het gebied van circulariteit. Die ambities waren bewust niet volledig dichtgetimmerd. Er was ruimte om samen te onderzoeken wat mogelijk was. Juist die ruimte zorgde ervoor dat het project zich gedurende het proces steeds verder ontwikkelde. “De ambitie werd steeds groter,” vertelt Ruben Klinkenberg, architect bij 19 Het Atelier. “Gaandeweg is dit project echt als voorbeeld gaan dienen, ook binnen de gemeente zelf.” Het ontwerp- en bouwteam kregen de vrijheid om nieuwe toepassingen te testen en door te ontwikkelen, zonder het einddoel uit het oog te verliezen.

Verfijnde jaren ’50-architectuur op kindermaat

Het ontwerp van 19 Het Atelier sluit aan bij de jaren ’50-architectuur van de wijk. De architectuur wordt dan ook in belangrijke mate bepaald door deze context: de kleurstelling, materialisatie en elementen zoals spekbanden en dakranden zijn hiervan een afgeleide. Rode baksteen, spekbanden, penanten en royale dakoverstekken vormen de basis van het gebouw. Tegelijkertijd is het ontwerp sterk gericht op de schaal en beleving van het kind. “We hebben het gebouw verfijnd om de schaal terug te brengen naar die van het kind,” legt Ruben uit. “Dat zit niet in één detail, maar in het totaalbeeld.” De afwisselende ritmiek van de penanten en verspringende spekbanden speelt hierin een belangrijke rol, evenals de toepassing van verschillende metselwerkverbanden, zoals Vlaams verband en blokverband. Nog verfijnder is de subtiele combinatie van handvormstenen en wasserstrichstenen. De architectuur is bewust rustig gehouden, zodat materialen en details hun werk kunnen doen.

Technisch én esthetisch biobased en circulair

In het kindcentrum is breed ingezet op biobased materialen, waaronder hout in het interieur, biobased isolatie en duurzame dak- en vloersystemen. Circulariteit is daarbij niet alleen technisch benaderd, maar ook zichtbaar en beleefbaar gemaakt.

Een opvallend element is de boom in het interieur, afkomstig uit Kampen en hergebruikt na kap door de gemeente. “Als je het dan toch over circulariteit hebt, is dit natuurlijk een prachtig symbool,” vertelt Ruben. “Een echte boom, met een tweede leven in het gebouw.”

Metselwerk als circulaire uitdaging

Een belangrijk aandachtspunt binnen het project was het gevelmetselwerk. Traditionele mortel, met een hoog cementgehalte, past niet binnen een circulaire ambitie. Daarom werd samen met Aberson en Remix gezocht naar een alternatief. “Standaard mortel was hier eigenlijk geen optie,” vertelt Mark. “Dat past simpelweg niet bij losmaakbaar en circulair bouwen.” Er werd een cementarme mortel ontwikkeld, gebaseerd op oudere principes zoals kalkmortel, maar aangepast aan hedendaagse eisen. Dat proces vergde veel testen en afstemming.” Elke steen reageert anders, dus uiteindelijk zijn er voel-proeven uitgevoerd voordat de juiste samenstelling gevonden was’’ vertelt Aske Riezebos, projectleider bij 19 Het Atelier.

CO₂-negatieve en demontabele gevelstenen

Naast het metselwerk met cementarme mortel is bij Kindcentrum Hanzewijk een CO₂-negatieve gevelsteen toegepast. Deze Pirrouet steen, vervaardigd uit een restproduct van de staalindustrie, slaat meer CO₂ op dan hij uitstoot tijdens productie. Voor dit project werd de steen voor het eerst in Nederland toegepast én voor het eerst demontabel uitgevoerd. “We hebben de markt hier echt uitgedaagd,” vertelt Aske. “Mooi product, maar kan het ook losmaakbaar? Dat was voor ons een belangrijke vraag.” De stenen zijn mechanisch bevestigd, waardoor ze in de toekomst eenvoudig losgenomen en hergebruikt kunnen worden. Daarmee draagt de gevel niet alleen bij aan een lage milieubelasting nu, maar ook aan flexibiliteit op de lange termijn.

Circulaire materiaalkeuzes vragen om vakmanschap op de bouwplaats

Het project vroeg om intensieve samenwerking tussen architect, aannemer en leveranciers. Nieuwe materialen en technieken betekenen ook nieuwe werkwijzen op de bouwplaats. “De metselaars moesten echt even wennen,” vertelt Mark. “Deze mortel werkt anders en hecht langzamer. Dat vraagt vakmanschap.” Ook verschillen in steentoleranties werden op de bouwplaats opgelost, onder meer door variatie in voegbreedtes. “Als je het niet weet, zie je het niet,” zegt Ruben. “En dat is een groot compliment voor de uitvoering.”

Dit gebouw laat zien waar de bouw naartoe gaat

Kindcentrum Hanzewijk laat zien dat circulair bouwen meer is dan het toepassen van duurzame producten. Het vraagt om samenwerking, vertrouwen en de bereidheid om samen te zoeken naar nieuwe oplossingen. Door ontwerp, materiaalkeuze en uitvoering continu op elkaar af te stemmen, is een gebouw ontstaan dat klaar is voor de toekomst. “Dit soort projecten maak je niet vaak mee,” vertelt Mark. “Het laat zien waar de bouw naartoe gaat.”

Aan de Hobbemastraat in Deventer staat een nieuw woongebouw dat harmonie brengt tussen de bestaande wijk en de frisse nieuwe buurt ‘De Tuinen van Zandweerd’. Het project, ontwikkeld door Reinbouw en ontworpen door Hans Been Architecten BNA, vervangt vier oude flats uit de jaren ’50 door 79 moderne, gasloze appartementen.

360° Gevelontwerp

“We hebben gekeken naar de stedenbouwkundige context. Aan de ene kant ligt de wederopbouwwijk met zijn donkere baksteen; aan de andere kant ‘De Tuinen van Zandweerd’, fris, licht en groen. Wij wilden aansluiting bij dat nieuwe karakter en hebben gezocht naar een dialoog tussen oud en nieuw.” vertelt Sander de Bruin, architect bij Hans Been Architecten BNA.

Het nieuwe ontwerp eert de geschiedenis, maar spreekt een eigentijdse taal. De oorspronkelijke blokstructuur van de oude flats is behouden, evenals enkele karakteristieke elementen zoals de glazen entreepartijen die tot aan de dakrand doorliepen. “De opzet van de gevel is overal hetzelfde, maar de verhoudingen en maten tussen de verschillenden elementen zijn telkens anders. Elke gevel heeft zijn eigen ritme. Zo kom je pas weer een herhaling van ritmes en vakken tegen als je het hele blok bent rondgelopen. Het blok is dus 360 graden interessant.”

Veel symboliek naar omliggende natuur

Het gevelontwerp is rijk aan lagen en symboliek. De plint is op specifieke posities uitgevoerd in een warme, donkere aardetint waarin met lichte stenen kleine “bloemetjes” zijn gemetseld. Dit is een subtiele verwijzing naar de natuurlijke parkachtige omgeving. Het donkere vlak als geheel zorgt voor een gelaagde massa-opbouw en accentuering van de entrees. Het overige metselwerk is uitgevoerd in een lichte zandkleur. Het ritme van de gevel wordt gevormd door vakwerken van reliëfmetselwerk. Uitstekende koppen in een terugliggend vlak geven verfijnde diepte weer, als een bladerendek in het bos. De effen vlakken zijn, met enig voorstellingsvermogen, te lezen als de boomstammen in het bos; elke stam heeft een andere breedte.

Sander: “De variaties in breedte, schaduw en verband maakt het levendig en natuurlijk, maar ingetogen. Het vakmanschap zit hem in die verfijnde samenwerking.”

Mens én dier als vertrekpunt voor gevelontwerp

Het gebouw is ontworpen met een duidelijke toekomstvisie. De 79 appartementen zijn volledig gasloos, optimaal geïsoleerd en voorzien van luchtwarmtepompen en zonnepanelen. Maar duurzaamheid gaat verder dan energie. Samen met de gemeente en ecoloog werd een uitgebreid natuurinclusief plan uitgewerkt. In de gevels zijn meer dan zestig vogel- en vleermuiskasten geïntegreerd, verspreid over verschillende hoogtes en oriëntaties, zodat diverse soorten zich kunnen vestigen. Daarnaast zijn er egelhuisjes geplaatst in de tuinzone, en wordt de plint omzoomd door inheemse planten. “De groene gevels lopen op de begane grond rondom het hele gebouw,” vertelt Sander. “We hebben ze bewust aan alle zijden aangebracht, niet alleen op het zuiden. Zo ontstaat een levend gebouw dat letterlijk samenwerkt met zijn omgeving.”

Antoinette Wilmot, commercieel directeur bij Reinbouw, vult aan: “We hebben de bewoners van het park als uitgangspunt genomen, mens én dier. Het idee van wonen in het park komt zo tot leven. De gevels ademen groen, biodiversiteit en een zekere zachtheid.”

Lichte steen met donkere voeg vraagt om uitzonderlijk vakmanschap

De keuze voor de lichte zandkleurige steen bleek een cruciale en onderscheidende beslissing. De frisse tint vroeg tijdens de uitvoering om uitzonderlijk vakmanschap.

“We hebben in de terugliggende vlakken een donkere voeg toegepast,” vertelt Sander. “Dat gaf extra diepte, maar leverde ook een risico op: donkere voeg op lichte steen kan snel vervuilen. Reinbouw heeft daar enorm veel aandacht aan besteed. Ze hebben met beschermende folies gewerkt om smet te voorkomen. Dat was echt precisiewerk.”

Ook Antoinette benadrukt dat: “Onze metselaars hebben met ongelofelijke zorg gewerkt. De lichte steen bleef schoon, de donkere voegen zijn strak. Dat vraagt tijd, geduld en liefde voor het vak. En dat zie je terug in het eindresultaat.”

Prestatie van samenwerking

“Het project was technisch uitdagend,” gaat Sander verder. “Sommige keuzes bleken intensiever dan gedacht, maar het resultaat is precies geworden wat we voor ogen hadden. Ik ben blij dat we het hebben doorgezet.”

Voor Antoinette zit de trots niet alleen in het eindbeeld: “We moesten in een krappe bouwtijd (iets meer dan een jaar) vier oude flats slopen en 79 nieuwe appartementen realiseren. Dat is gelukt, ondanks vertraging door flora- en faunaonderzoek. Uiteindelijk is dit echt een prestatie van samenwerking. Iedereen, van opdrachtgever tot aan de onderaannemers en leveranciers, heeft letterlijk zijn steentje bijgedragen.”

Sander vult aan: “Het is een gebouw dat interessant is van elke afstand. Van veraf zie je de frisheid, van dichtbij ontdek je de verfijning. En dat is precies wat we wilden bereiken. Tijdens de opening kwamen buurtbewoners spontaan vertellen hoe mooi ze het vonden. Dat is het grootste compliment dat je kunt krijgen.”

Duurzame ambities vragen duurzame oplossingen, duurzame samenwerkingen én lef. Met deze uitgangspunten klopte Janssen de Jong Bouw bij Aberson aan na het lezen over de Kringloopsteen. Want als je nieuwe stenen kunt maken met keramische materialen uit de kringloop, waarom dan niet met het tegelafval bij grote bouwprojecten? En zo geschiedde. Het eerste succesvolle project waarbij het keramisch tegelafval in aparte bigbags is gescheiden op de bouwplaats is inmiddels een feit en verwerkt in een nieuwe gevelsteen. Een circulaire gevelsteen als de Kringloopsteen, maar dan van eigen rest bouwmaterialen, die weer in een volgend bouwproject ingezet kan worden. Een prachtig voorbeeld van circulair denken en vooral doen.

Duurzame ambities omzetten naar actie

Janssen de Jong Bouw zet met hun strategische koers stevig in op duurzaamheid. Daarbij kijken ze verder dan alleen hun core-business. Ook de reststromen worden aangepakt. In plaats van het tegelmateriaal dat nooit op een wand of vloer terecht komt bij het restafval te gooien, is er een plan bedacht om deze tegels te hergebruiken. Samen met tegelzetter Resisto zijn er bigbags geplaatst bij het bouwproject ‘Aan de stadsmuur’ in Venlo, voor het scheiden van schoon tegelafval zonder cement en lijmresten.

Eigen circulaire gevelsteen draagt bij aan duurzaamheidsbewustzijn

Aberson laat de tegels fijnmalen en verwerken tot nieuwe gevelstenen bij moederbedrijf Wienerberger in Haaften. Inkoopmanager Jos van Oers van Janssen de Jong Bouw vertelt in een interview: “Zo besparen we 20% aan nieuwe grondstoffen die niet uit de natuur gewonnen hoeven te worden. De nieuw geproduceerde kringloopgevelstenen gebruiken we weer bij een nieuw bouwproject. Hiermee hopen we de bouwbranche te inspireren om waardevolle materialen te behouden om zo gezamenlijk een duurzaam verschil te maken en dit gemeengoed wordt.”

Gerard Hobo, accountmanager Aberson: “Op dit moment is de schaal waarop circulaire gevelstenen worden geproduceerd en toegepast nog te klein om echt een ecologisch en economisch voordeel te bieden. Maar zo’n beweging begint met pioniers en partijen die stappen durven te zetten. Een gevelsteen als deze heeft alle functionele en esthetische eigenschappen en biedt een zeer laagdrempelige oplossing voor bouwende partijen die circulariteit hoog op de agenda hebben staan.”

Meer eigen circulaire gevelstenen/-oplossingen

Dit succesvolle proces samen met Jansen de Jong Bouw biedt meer mogelijkheden voor een eigen circulaire gevelsteen voor bouwpartners. Gerard Bosman, directeur Aberson: “We gaan graag in gesprek met bouwpartners die ook mogelijkheden zien voor een eigen circulaire gevelsteen. Niet elk project leent zich exact hiervoor, maar van een idee komt een idee, dus we denken graag mee om tot meer circulaire geveloplossingen te komen.”

In de groene wijk Groen Nobelhorst in Almere staat een belangrijke primeur in duurzaam bouwen. Hier is voor het eerst in Nederland de Pirrouet® gevelsteen van Vandersanden toegepast: een CO₂-negatieve gevelsteen die volledig past binnen de principes van duurzaam bouwen. Aberson is trots deze innovatie in de duurzame gevelstenen als eerste te hebben mogen leveren voor deze volledig op duurzaam en natuurinclusief wonen ontworpen woonwijk.

Wat is een CO₂-negatieve gevelsteen?

De Pirrouet ® gevelsteen onderscheidt zich door zijn uitzonderlijk lage milieu-impact. Tijdens de productie neemt de steen meer CO₂ op dan hij uitstoot. Dit wordt gerealiseerd via een innovatief carbonatatieproces, waarbij CO₂ permanent wordt gebonden in het materiaal. De steen bestaat voor 80% uit gerecyclede minerale reststromen uit de staalindustrie, zoals carbinox en stinox. Deze worden gemengd met zand, water en natuurlijke kleurstoffen. In plaats van te worden gebakken, worden de stenen onder gecontroleerde omstandigheden verhard met CO₂ – een proces dat energiezuiniger is én actief bijdraagt aan CO₂-reductie.

Project
Groen Nobelhorst Almere

Architect
SOME architects

Uitvoering
Heutink groep

Product
Pirrouet
Duurzame gevelstenen

Fotografie
Vandersanden

Duurzame gevelstenen vragen om lef

De bouw is een sector met grote impact op het milieu. Gevels hebben daarin een belangrijke rol. Echter ligt het traditionele straatbeeld van keramische gevels diep verankerd in de Nederlandse cultuur. Om daar een duurzame oplossing in te vinden is niet eenvoudig en vraagt om innovativiteit en lef van de sector. Je moet durven veranderen. De duurzame gevelsteen Pirrouet speelt hier perfect op in. Het keramische straatbeeld blijft behouden, de metselaar kan op vertrouwde wijze de muren opbouwen, maar de mki-waarde van het totale project daalt aanzienlijk vanwege de lage milieu-impact van het product.

Waarom is het bijzonder dat deze duurzame gevelsteen toegepast is?

Berry, projectbegeleider vanuit Aberson: “De investeringskosten van een duurzame gevelsteen zijn momenteel (helaas) vaak nog wat hoger dan van de traditionele baksteen. Maar wanneer zo’n investering zich terugbetaalt in een lagere milieulast, is de totaalsom eigenlijk natuurlijk lager. Dat hebben de architecten van SOME architects ingezien en dat is gaaf! Dit gecombineerd met de positieve ervaringen die ook de bouwers van Heutink Groep er nu mee hebben is heel waardevol en geeft goede hoop dat steeds meer projecten voor een duurzame gevelsteen zullen kiezen. We moeten als sector gezamenlijk de verandering gaan maken om uiteindelijk kwalitatief even goede woningen en gebouwen te leveren, maar dan met een lagere impact op het milieu. Daarvoor heb je pioniers nodig, zoals SOME architects en Heutink Groep nu hebben laten zien.”

Een belangrijke ontwikkeling in de bouwsector: woningfabrieken. Een technisch hoogstaande innovatie waarin Van Wijnen een van de koplopers is. Met als belangrijkste drijfveren: wonen weer betaalbaar maken, veel variatie bieden van een hoogwaardige kwaliteit en dat uiteraard met de normen van duurzaam en circulair bouwen. Bij de ontwikkeling van de woningfabriek in Heerenveen is Aberson als partner betrokken bij de ontwikkeling van het gevelconcept met steenstrips. Het uitgangspunt: gevels van keramisch materiaal, met maximale ontwerpvrijheden, een ambachtelijke uitstraling en maakbaar in een schaalbaar industrieel proces.

Onze manager new business Johan van Hoorn en commercieel adviseur Jarno Plate zijn in een zeer intensief ontwikkelingstraject van drie jaar met de Van Wijnen collega’s gekomen tot het huidige succes. Sinds medio 2022 rollen er complete elementen uit de fabriek: vloeren, wanden en volledig afgewerkte gevels met steenstrips, kozijnen en glaswerk. Gevels met steenstrips in gevarieerde diktes, metselwerkverbanden in een grote verscheidenheid aan kleuren die zich vormen tot mooie details.

Even terug naar het begin

Woningen uit de fabriek. Dat was tot voor kort ondenkbaar. Toch heeft Van Wijnen het geflikt. Ten tijde van de woningcrisis in 2011 heeft Van Wijnen, net als menig ander bouwbedrijf, gefocust op het optimaliseren van het bouwproces, verkorten van doorlooptijden en de reductie van faalkosten. Toen hier de grens bij maatwerk in was bereikt zijn ze gaan kijken in andere sectoren. Sectoren waar efficiency hoog in het vaandel staat en voor veel schaalvoordelen heeft gezorgd, zoals bij de automotive- en softwarebranche. Modulariteit, standaardisering en digitalisering bleken daarbij belangrijke pijlers om processen te optimaliseren.

De woningmarkt vraagt echter maatwerk voor elk uniek bouwproject. Dit heeft geresulteerd in een software platform dat in talloze variaties ontwerpen kan opleveren én waar vanuit de gehele keten en maakindustrie wordt aangestuurd. En niet alleen op projectniveau. Door middel van generatieve kunstmatige intelligentie kan Van Wijnen voor hele woonwijken en gebiedsontwikkelingen oneindige ontwerpvoorstellen genereren en woningen configureren.

Alleen ga je snel, samen kom je verder

Van Wijnen weet als geen ander dat je samen verder komt. Op verschillende onderdelen zijn experts ingevlogen om gezamenlijk naar de optimale totaaloplossing te werken. Johan: “Elke aanpassing aan het proces, de robotica of in ons geval de steenstrips, beïnvloedt het eindresultaat. Alle expertise is nodig in het voortraject om ervoor te zorgen dat het eindproduct dat afgeleverd wordt, voldoet aan alle kwaliteitseisen die zijn gesteld.

De juiste verwerking van de steenstrips door de robots is heel bepalend voor een kwalitatieve gevel. Die verwerking komt hier letterlijk op de halve millimeter nauwkeurig. Daarbij werden door Van Wijnen extreem hoge eisen aan de esthetische kwaliteit, want dat is waar welstand op beoordeeld en wat de klant gaat zien. De gevelarchitectuur die we samen hebben ontwikkeld moest een verrijking worden van het straatbeeld in Nederland.”

Optimale begeleiding van het proces rondom de steenstrips

Om dit uiterst nauwkeurige proces goed te kunnen begeleiden als productontwikkelaar en leverancier van de steenstrips is Johan een aantal maanden intern geweest bij Van Wijnen. Johan: “Zo ben je nauwer betrokken bij de ontwikkelingen. De op het oog meest eenvoudige details zijn van belang voor de kwaliteit van het totaal. Dat ontdek je sneller en beter als je er van binnenuit bij betrokken bent. Dan kun je je expertise direct toepassen in de innovatie, in plaats van achteraf bijsturen. Dat scheelt een hoop tijd, geld en energie bij iedereen.”

Ongekend hoge eisen voor keramische steenstrips

Johan en Jarno hebben er niet alleen hun tanden en technische productkennis ingezet, maar ook enorm veel nieuwe kennis mee opgedaan. Johan: “Voor de keramische industrie van steenstrips stelt dit vraagstuk ongekend hoge eisen voor wat betreft maatvastheid en een zeer grote verscheidenheid aan te leveren producten. Geen makkelijke opgave, maar het haalt je uit je comfortzone en daar begint vaak het gewenste creatieve proces.”

Speciale steenstrips ontwikkeld

“Voor de woningfabriek van Van Wijnen zijn speciale steenstrips ontwikkeld, in afwijkende maten. Een nieuw soort steenstrips, van 14 mm tot en met 40 mm dikte en in elf verschillende kleuren. Een product dat tot nu toe nog niet gerealiseerd, laat staan toegepast kon worden. Hiermee is de variatie die esthetisch gemaakt kan worden in de geautomatiseerde gevels vele malen groter geworden. Door de inzet van dikte verschil, liggend en staand metselwerk, vlakverdelingen, kaders en randen kan er veel verfraaiing in de detaillering van de gevel gemaakt worden. Dat is zowel voor architecten als eindgebruikers erg interessant. Dit soort variaties in metselwerk zijn in de traditionele bouw heel kostbaar door de extra tijd die het kost.”

Minder waste, zowel bij de steenstrips en andere bouwmaterialen als in tijd

Het grote voordeel van fabrieksmatig woningen fabriceren is de efficiëntie. Je kunt in minder tijd, meer produceren en de kwaliteit is substantieel beter vanuit een geconditioneerde omgeving. Je kunt heel exact ingeven hoeveel je van bepaalde grondstoffen nodig hebt voor bijvoorbeeld een betonnen vloer of de hoeveelheid steenstrips die besteld worden voor de gevel. Hierdoor ontstaat er nagenoeg geen afval. De steenstrips worden kant en klaar en exact op maat geleverd.

Daarnaast kun je 24/7, weer of geen weer, doorgaan met produceren. Dit maakt de efficiency in de fabriek vele malen hoger. Door de productie en het assembleren te standaardiseren creëer je een bouwstandaard van kwalitatief hoogstaand niveau, doordat in de loop der tijd alle foutrisico’s eruit gehaald worden. En het geeft een antwoord op de steeds groter wordende uitdaging om vaklieden te vinden.

Hebben we dan hiermee de ondergang van de traditionele bouwsector ingezet?

Johan: “Nee, dat absoluut niet. Je hebt altijd vakmensen nodig. Ten eerste om uit te kunnen denken en te controleren hoe het fabrieksmatig goed toegepast wordt. Maar vooral omdat het fabrieksmatig bouwen van woningen vooralsnog een relatief kleine bijdrage levert aan de totale bouwopgave. Maar het is wel een mooi antwoord voor het oplossen van het nijpende woningtekort dat er is en de komende jaren nog zal blijven.”

Is het dan niet gewoon een kwestie van het opschalen van de woningfabrieken?

“Dat klinkt als hét antwoord, maar zo simpel is het niet. Het heeft nogal wat voeten in aarde om zo’n woningfabriek te ontwikkelen en te realiseren. Zowel qua tijd en investeringen als in kennis. Dus handwerk blijft sowieso bestaan, want je hebt de kennis nodig. Maar de instroom van handwerkberoepen is laag, dus je móét wel met een ander antwoord komen op de grote bouwvraag. Het wordt dus wel echt anders. Geen bedreiging, maar een kans!”

Glooiend duinlandschap, woningen passend bij bestaande bouw en het gevoel van optimale ruimte en vrijheid behouden. Met die elementen mocht Egbert Eshuis, architect bij Arc2 architecten, in opdracht van projectontwikkelaar Van Wijnen aan de slag met de doorontwikkeling van het bijzondere project Duin en Water in Lelystad. “Een flinke puzzel die gelegd moest worden, omdat je met veel verschillende factoren te maken krijgt. De uiteindelijke gevelsteenkeuzes zijn een mooi verbindend element in het geheel geworden.”

“De bestaande woningen uit de eerste fase (bouwjaar 2005-2012) zijn heel divers ontworpen, met veel verschillende volumes. Rietwoningen aan het water en vrijstaande statige kubistische grote woningen op de duinruggen. Stuk voor stuk fraai ontworpen architectuur.” Vanwege de bijzondere locatie, midden in een duinlandschap, was het belangrijk dat de volgende fase naadloos aan zou sluiten. “Maar wel met een eigen karakter.”, vertelt Egbert met een sprankeling in zijn (architects)ogen. “De strakke lijnen, kubistische vormgeving en gevelopeningen in de volumes hebben we op een eigentijdse manier vertaald naar het nieuwe ontwerp. Zo blijft het passend in het geheel, maar heeft het wel een eigen signatuur.”

Het landschap is de rode draad door het project

Het landschap is in het gehele project letterlijk en figuurlijk leidend, dus ook in het ontwerp. Je woont in het landschap, dus zowel in, rondom als tussen de woningen door moet het landschap voelbaar en ervaarbaar zijn. Dit uitgangspunt heeft bepaald hoe de woningen in het gebied zijn geplaatst. Egbert: “Hier is ook een landschapsarchitectenbureau bij betrokken, Bureau Stijlgroep. Zij zijn vanaf het eerste uur betrokken geweest bij het plan om het gebied zo natuurlijk mogelijk in te richten.” Deze natuurlijke inrichting heeft ook invloed op het ontwerp van de woningen. Egbert: “Aan de dijk staan woningen waar de living op de verdieping gesitueerd is. Middenin het duinlandschap juist weer op de begane grond. En de woningen direct gelegen aan het water hebben een vlonder aan het water. Op deze manier staat de beleving van de natuur en vrijheid in alle woningen centraal.”

Gevelstenen als vertaling van het dynamische landschap

De keuze voor de meeste geschikte gevelsteen was daar natuurlijk heel bepalend in. De gevel bepaalt voor een groot deel het beeld en gevoel van de woningen, dus die moest spot-on zijn. “Het keuzeproces van de gevelstenen was een intensief een-tweetje met Gerben Poortinga, die vanuit Aberson het project begeleid heeft. Zijn kennis en ervaring als bouwkundige vanuit een architectenbureau en het gevoel voor subtiliteiten die ik zelf als architect ook belangrijk vind, waren daarin heel waardevol. Gezamenlijk zijn we gekomen tot een gevelsteen die duurzaam meegaat, goed bestand is tegen weersinvloeden en die op een charmante manier kan verouderen. Ook hierin hadden we rekening te houden met de bestaande bouw en uiteraard het landschap.”

Met gevelstenen het project naar een hoger plan tillen

Het dynamische karakter van het landschap is vertaald in een kleurenpallet van vier verschillende zand/aarde tinten. Een van deze tinten is toegepast als overgangssteen tussen de bestaande en nieuwe architectuur. Deze steen is voor zo’n 60% toegepast in de nieuwe fase, met name aan het begin en einde van elke straat. Dit is afgewisseld met de aanvullende tinten om een gevarieerd beeld te creëren. “Alle woningen hebben een accentvlak met een donkerbruine steen, de zogenaamde ‘verbinder’. Deze zorgt voor de vloeiende lijnen in de gevel, mooi passend bij het glooiende landschap. Ook voor de keuze hierin hebben Gerben en ik intensief samen opgetrokken. Het meedenken en meezoeken, zowel esthetisch als technisch, is van grote meerwaarde voor de uiteindelijke keuze. Meedenken vanuit architectuur: wat wil je met een ontwerp zeggen en wat heb je nodig om een ontwerp de kwaliteit te geven waar je voor staat. Met deze input kun je een project echt naar een hoger plan tillen.”

Waar ben je het meest trots op in dit project?

“Dat het gelukt is om, met alle samenwerkende partijen, landschap en architectuur te laten samenvloeien en hierin een diversiteit aan woningen te ontwerpen voor een brede doelgroep. Het is echt een unieke wijk in Nederland, waarbij wonen en landschap op een mooie manier is gecombineerd, met gedeelde ruimte voor mens, plant en dier. Het is eigenlijk een soort Klein Zwitserland in Nederland.”

Het eerste deel van project Duin en Water is inmiddels opgeleverd. Fase twee is momenteel in aanbouw en wordt naar verwachting in de zomer van 2023 opgeleverd. De vervolgfasen gaan vanaf medio dit jaar in de verkoop. Kijk voor meer informatie op de website van Duin en Water.

De bouwsector is continu onderwerp van gesprek als het aankomt op milieu-impact en circulariteit. Dat er verandering nodig is, staat als een paal boven water. Een opgave waar de gehele sector in gezamenlijkheid aan bij moet dragen en verantwoordelijk voor is. Ieder op zijn eigen stuk. Aberson heeft daarin recent een mooie stap gezet met de formele LCA categorie 1 normering van het A-Brick gevelsysteem.

Aberson directeur Gerard Bosman en Thijs de Goede van Alba Concepts vertellen over dit proces, maar vooral het belang van dit soort normeringen die bijdragen aan circulair bouwen.

Hoe is het contact tussen Aberson en Alba Concepts ontstaan?

Gerard: “Met A-Brick hebben we echt een bijzonder en innovatief gevelsysteem in huis, met meerdere voordelen waaronder op het gebied van circulariteit. Dat wisten we al, maar door dit te formaliseren kun je dit ook hard maken aan de markt. Zo’n normeringstraject gaat echter niet over een nacht ijs en vraagt veel inhoudelijke kennis. Tijdens het Duurzaam Gebouwd congres gaf Alba Concepts een presentatie. Nadien raakten we met elkaar in gesprek en de rest is geschiedenis.

Thijs: “Wij begeleiden bedrijven natuurlijk vaker bij circulariteitsvraagstukken. Maar dit hebben we nog niet eerder gedaan voor een keramisch specialist die niet zelf produceert. Vooral omdat de zeggenschap over de benodigde data voor zo’n traject niet altijd bij hen ligt. De bevlogenheid van Gerard zelf hierover en het belang dat hij ziet in de meerwaarde in het circulair maken van de sector, maakten dat we zonder twijfelen in zee gingen met Aberson.”

Waarom is het van belang om een specifieke categorie 1 LCA-normering te hebben voor het A-Brick gevelsysteem?

Thijs: “In de beoordeling voor een LCA-normering toetsen we elf verschillende duurzaamheidsimpact categorieën. Alle scores uit deze categorieën bij elkaar opgeteld geven de milieukostenindicator (MKI). Deze score is van belang voor de milieuprestatie gebouwen (MPG) die projectontwikkelaars of aannemers moeten berekenen en afgeven voor de omgevingsvergunning van een nieuwbouwproject. Dus hoe lager de impact van het product, hoe aantrekkelijker het wordt voor de ontwikkelaar of aannemer.”

Gerard: “Daarmee snijdt het mes aan twee kanten. Met de LCA categorie 1 normering wordt het A-Brick gevelsysteem opgenomen in de Nationale Milieudatabase (NMD). Uit deze database haalt de bouwsector de data voor het berekenen van de MPG’s. Zij hebben met de LCA-1 normering van A-Brick nu een officieel gecertificeerd circulair gevelsysteem ter beschikking waarmee ze de MPG score onder de verplichte 0,8 kunnen houden. En Aberson kan een actievere bijdrage leveren aan het verduurzamen van de bouwsector.”

Wat maakt het A-Brick gevelsysteem zo bijzonder voor circulair bouwen?

Thijs: “In eerste instantie natuurlijk de losmaakbaarheid van het systeem. Een gevelsysteem dat een traditioneel gevelbeeld geeft, wat in de Nederlandse bouwpraktijk nog vaak de standaard is, maar op een circulaire manier uitgevoerd. Dat is de route die we met z’n allen moeten gaan bewandelen voor circulair bouwen. Daarnaast was dit voor ons een interessante stap in de verbreding naar een wat holistische kijk op duurzaamheid. Dat Aberson de moeite neemt om zich hard te maken voor het certificeren van zo’n product zonder de producent, geeft iets aan over de intenties en waarden van het bedrijf. En dat kunnen wij als aanjager van circulaire economie natuurlijk bijzonder waarderen.”

Gerard: “Juist als specialist denken wij altijd mee met de tendens van de markt. A-Brick is het eerste remontabele gevelsysteem dat nu is opgenomen in de Nationale Milieudatabase. Dat is uiteraard voor ons interessant, maar ook voor de markt die hiermee bediend wordt in het steeds intensievere beroep dat op hen gedaan wordt in het terugdringen van de milieubelasting. Elk onderdeel is op termijn los te koppelen van elkaar en opnieuw toe te passen. En de steenstrips hebben een veel lagere milieu impact, omdat ze veel dunner zijn dan een traditionele baksteen.”

Welke mogelijkheden op het gebied van circulair bouwen zien jullie nog meer?

Gerard: “Op productniveau zijn er nog stappen te maken door het transport dat nodig is voor het maakproces en alle afzonderlijke grondstoffen terug te dringen. En ook door zowel de steenstrips als de staalmodules te produceren met een (hoger) percentage gerecyclede grondstoffen. De gesprekken hierover zijn al gaande. Daarnaast zijn er allerlei interessante ontwikkelingen zoals de productie met elektrische ovens.”

Thijs: “Ik zie veel potentie op het gebied van een goed retoursysteem van bouwproducten. De A-Brick steenstrips komen in goede staat van de metalen cassettes af. Door als producent of specialist hier een retoursysteem voor in te richten, maken we de sector weer meer circulair.”

Gerard: “Daar geloof ik ook in, alleen moet je dan naar een terugkoopgarantie. Om producenten te prikkelen om het product opnieuw in de markt te gebruiken. Dit vraagt echter veel. Je moet de producten enerzijds te allen tijde kunnen opslaan, maar het is vooral het kapitaalbeslag die dit een lastig punt maakt. Een punt waar we op dit moment nog geen antwoord op hebben, maar wat zeker interessant is om te onderzoeken.”

Van het een komt het ander en soms is dat andersom. In onze zoektocht naar duurzamer bouwen, schreven we eerder dit jaar over smalle bakstenen. Een architect die hier al vroeg mee aan de slag ging, was Rob Moritz van 19 het atelier architecten in Zwolle. ‘Je kunt meer isoleren met minder grondstoffen. Waarom zouden we dat níet doen?’

Eind 2022. De renovatie van een basisschool in Putten is net klaar. Een gemiddelde ouder op het schoolplein zal het waarschijnlijk niet eens opvallen, de kenner ziet het hooguit aan de hoeken: voor de nieuwe gevel kozen architecten Sara van Popta en Rob Moritz voor een smalle baksteen. Bakstenen die zo’n 30% smaller zijn dan gebruikelijk. Met daardoor niet zichtbaar (wel merkbaar) véél meer ruimte om het gebouw goed te isoleren.

Meer isolatie, minder energie

Smalle bakstenen zitten al langer gebakken in het architectenhart van Rob Moritz van 19 het atelier: ‘Als er bij een nieuw project met baksteen wordt gewerkt, dan noem ik zéker de smalle baksteen als optie. Gewoon vanuit energiezuinigheid. Je kunt een gebouw namelijk beter isoleren en je gebruikt minder grondstoffen en gas. Waarom zouden we dan nog met een dikke steen werken als dat niet hoeft? Dat is onze gedachte.’

Met mooi metselwerk aan de slag

Ook bij een groot renovatieproject in Deventer pasten ze de smalle baksteen toe.

Rob: ‘Prachtig. Dit wijkje met arbeiderswoningen is zó mooi geworden. De huizen waren helemaal op. Vaak als wij ergens komen om te renoveren, dan is er zo’n 20 jaar eerder ook al gerenoveerd. En dat is vaak ellende. Want dan zitten er bijvoorbeeld kunststof kozijnen in of zijn er de gekste dingen uitgehaald met de gevels. Dan zijn we heel gelukkig dat het metselwerk eraf kan en dat we opnieuw mogen beginnen. Je hebt die mooie architectuur van de wijk, het is prachtig om daar met mooi metselwerk aan de slag te gaan. De smalle baksteen is dan echt een geëigend product om meteen die slag in verduurzaming te maken. Hier zochten we naar een langformaat en de juiste kleur, we wisten precies wat we wilden hebben. En dat is gelukt.’

Renoveren? Anders denken

Met ruim twintig jaar renovatie-ervaring durft Rob Moritz zijn architectenbureau 19 het atelier inmiddels wel renovatiespecialist te noemen. Rob: ‘Door renovaties ga je anders denken. Dat moet ook. Waar we eerst begonnen met spouwmuren isoleren, ontwikkelden we dat steeds verder. Tot we ook langzaam maar zeker het metselwerk wilden aanpakken. En al doende op smallere bakstenen uitkwamen. Dat bleek een hele mooie toevoeging.’

Hoe het allemaal begon

Rob vertelt er graag over. Met 19 het atelier stond hij aan de wieg van de smalle baksteen. ‘Sinds 2000 zijn we al aan het renoveren. En rond 2005 werden we gevraagd voor een renovatie van 750 gevels met een betoncasco in Almere. Een wijk uit de jaren 70, in de basis echt Amsterdamse school. Die architectonische kwaliteit wilden we heel graag zichtbaar maken.’ Al snel ontdekten ze dat het moeilijk was om de gevel met de smalle spouwen goed te isoleren en tóch dezelfde uitstraling te behouden. Rob: ‘De gangbare oplossing was om de fundering te verbreden. Toch bleef het knagen. Het moest ook anders kunnen. Dat zijn we met Aberson en de aannemer Mateboer gaan onderzoeken. Al schetsend en kijkend kwamen we tot de conclusie: ‘De baksteen moet gewoon smaller’.’

Van piepschuim

Rob vervolgt: ‘Wij en Aberson weten elkaar vaak te vinden met ideeën, dat maakt onze samenwerking heel levend. Dus vroegen we: ‘Jongens, jullie moeten onshelpen met een smallere baksteen.’ We stelden de maten vast en maakten een vorm. Het was van piepschuim nota bene. Een kleine fabriek in Duitsland was meteen razend enthousiast. Nu moet je weten dat het voor ons heel belangrijk was dat de architectuur van die Amsterdamse School zou kloppen. Daarom moesten we een écht mooie steen hebben. En zij konden een héle mooie Wasserstrich voor ons maken in dat smalle formaat.’

Techniek op orde

Daarna volgde er natuurlijk technisch onderzoek. Zo moest de hechting op orde zijn en moest de gevel tegen een partijtje voetbal kunnen. Een bureau sloeg aan het rekenen en maakte een rapport met de aandachtspunten. Rob: ‘Toen was het goed: de fabriek kon al die stenen gaan bakken. Voor 750 gevels een mega-order natuurlijk. Het project in Almere is helemaal uitgevoerd. En het ziet er fantastisch uit.’

Een architectending

In de jaren die volgden, gebruikte 19 het atelier de steen bij veel meer projecten. Bij renovaties, maar ook zeker bij nieuwbouw. Rob: ‘Puur vanuit die energiezuinigheid. We mixen de smalle baksteen trouwens ook wel eens met een waalformaat. Zo kun je een hele mooie wisseling van oppervlakte in je gevel maken.’

Bij de vraag of het altijd zijn eerste keus is, moet Rob even nadenken. ‘We noemen het dus vaak wel en zien ook dat het vaker wordt opgepakt. Het is voor veel meer mensen een duurzaamheidsverhaal aan het worden, gelukkig. Meer isoleren, minder gas, klei en vervoer. En dat je op de bestaande fundering verder kunt, zonder gekke staalconstructies. De koppenmaat in de hoeken is soms nog wel een ding. Maar dat is ook een kwestie van gewenning. Want waaróm zou je niet mogen zien dat de steen dunner is? Dat is eigenlijk heel raar. Maar dat is misschien meer een architectending.’