“Plekken met voorzieningen hebben in een dorp een belangrijke rol. Daarom is het ook Ontmoetingsschool de Oanrin. Het is niet alleen een basisschool waar een belangrijk fundament voor kinderen wordt gelegd, het is ook een belangrijke voorziening voor bijvoorbeeld de muziekvereniging en het dorpsbelang”, vertelt Wijbenga | Tromp architecten. Een ontmoetingsplek in Arum dat op een sediment bodem ligt. “Deze sedimentbodem, het fundament van het dorp, hebben we in het gevelontwerp vertaald in de kleuren van de gevelstenen.”

Project
Ontmoetingsschool de Oanrin

Architect
Wijbenga | Tromp architecten

Uitvoering
Bouwgroep Dijkstra Draisma

Opdrachtgever
Gemeente Súdwest-Fryslân

Product
Gevelstenen

Fotografie
Walter Frisart FOTOwerk

Even terug naar het begin

Van begin af aan was het helder dat dit schoolgebouw meerdere functies zou bekleden. Flexibiliteit was daarom gewenst. Wijbenga: “Duurzaam een toekomstbestendig gebouw ontwikkelen heeft voor ons alles te maken met dat je veel kunt met een gebouw. Je wilt daarom ruimtes afzonderlijk van elkaar kunnen afsluiten en eenvoudig ruimtes groter en kleiner kunnen maken, passend bij het huidige gebruik. Maar niet alleen nu wil je veel kunnen met het gebouw. Je wilt een gebouw creëren dat ook in de verre toekomst als de demografische samenstelling van de omgeving en daarmee de behoeftes zijn veranderd, nog steeds op een prettige manier gebruikt kan worden.”

“Een gebouw toekomstbestendig ontwikkelen betekent uiteraard ook dat je kijkt naar de materialen die je gebruikt. Die hebben we zorgvuldig uitgezocht en vastgelegd. In de ontwerpfase hebben we een gpr*-berekening gemaakt van het gebouw en dit in de uitvoeringsfase vastgelegd in een materialenpaspoort in Madaster. Het gebouw wordt tenslotte meegegeven aan volgende generaties, dus een hoge mate van circulariteit is van groot belang.”

* De berekening volgens de Gemeente Praktijk Richtlijn Gebouw, kortweg GPR-berekening genoemd, geeft een totaalbeeld van de duurzaamheid van een gebouw op vijf thema’s: energie, milieu, gezondheid, gebruikskwaliteit en toekomstwaarde.

Het gebouw heeft een belangrijke functie voor de gemeenschap. Hoe zie je dat terug in het ontwerp?

“Wat we daarin het belangrijkst vonden was dat je je welkom moet voelen. Daarom hebben we gewerkt met veelal ronde vormen. Die zijn zacht en toegankelijk. Het gebouw heeft een centraal middengedeelte, met daaraan twee zijvleugels. Dit geeft van binnenuit een bepaalde openheid, waarbij de zicht- en lichtlijnen heel bepalend zijn. Aan de buitenzijde geeft dit het gevoel van een omarming. Een gebouw ontwerp je niet alleen voor de opdrachtgever en de gebruikers. De omgeving, de buren, de ligging zijn net zo belangrijk. De openheid van het gebouw naar de weg en de goede verbinding met de sportvelden achter het gebouw zijn dan ook allemaal zorgvuldig doordacht en uitgewerkt.”

Het gebouw heeft een opvallend gevelontwerp. Hoe is deze ontstaan?

De bredere scope dan het gebouw op zichzelf is ook de bron geweest van het gevelontwerp. In de omgeving zijn namelijk verschillende sedimentlagen aangetroffen. Een kleurrijk geheel dat de inspiratiebron is geweest van de kleursamenstelling van de gevel. “Dat is onderdeel van ons creatieve proces. Een school, en in het bijzonder natuurlijk het primair onderwijs, legt een belangrijke basis in het leven van kinderen. Dit gebouw dient daarnaast als ontmoetingsplek voor het dorp, een belangrijke uitvalsbasis. En dit alles staat op een fundament, een basis, dat bestaat uit verschillende sedimentlagen. Deze parallel vonden we zo mooi passen in het geheel, dat we dit wilden vertalen in het gevelontwerp.”

Van gevelontwerp tot realisatie

“Om dit idee om te zetten in een daadwerkelijke gevel hebben we intensief opgetrokken met Jarno van Aberson. Het zoeken naar de juiste stenen is 1, maar de opbouw van de gevel zo maken dat het klopt met de lagen gevonden sediment, is echt nog een heel ander verhaal. Het is architectonisch best een gedurfde gevel. Dat moet dan wel tot in de perfectie kloppen. Het had nog best wat voeten in aarde om vanuit het ontwerp de uitvoering kloppend te krijgen. Jarno heeft daar, praktisch en meedenkend als hij is, veel in gedaan. Met proefpanelen hebben we het patroon goed laten aansluiten bij de sedimentatie. Dit is een heel secuur werk om mooi te krijgen. Uiteindelijk hebben we ook nog een proefmuur gemetseld op locatie, om nog beter te kunnen beoordelen of we hiermee het unieke en gewenste eindresultaat behalen. Het gebouw staat er voor de eeuwigheid, dus je wilt dit echt met aangrenzende perfectionisme doen.”

Waar zijn jullie trots op?

“Wij zijn per definitie blij als gebruikers blij zijn met hun gebouw. Als het hun verwachtingen overtreft. De kinderen, de leerkrachten, de omgeving, we hebben veel positieve reacties gehad. We hopen dat ze er veel plezier aan beleven. We kennen de regio persoonlijk en begrijpen dus de “doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg mentaliteit.” Dit is een bepaalde bescheidenheid van de Friese cultuur. Maar ze zijn ook trots. En dat mogen ze zeker zijn met dit mooie gebouw.”

Ontmoetingsschool de Oanrin in beeld

Dat ons A-Brick gevelsysteem volledig circulair en later opnieuw toe te passen is, dat vertellen we al een tijdje. We gaan nu nog een stap verder met de A-Brick terugkoopgarantie. Wij staan namelijk zó achter ons product, dat we ook graag zeker weten dat het over jaren weer goed terecht komt. Op deze manier houden we A-Brick volledig circulair.

Wat houdt onze terugkoopgarantie in?

Eigenlijk precies wat u verwacht. Wordt de gevel van een gebouw om wat voor reden dan ook over jaren afgebroken of vernieuwd, dan nemen wij het bij ons afgenomen A-Brick gevelsysteem van u retour. Zodat wij het weer één-op één kunnen toepassen in een nieuw, ander project. U blij, wij blij én de wereld blij.

Hoe gaat zo’n terugkoopgarantie in z’n werk?

Bij de aankoop van het gevelsysteem sluiten wij (Aberson en debiteur) een overeenkomst waarin we vastleggen wat we terugnemen, onder welke condities en tegen welke tarieven. Een terugkoopgarantie sluiten wij af per project.

Welke tarieven hanteren we voor onze terugkoopgarantie?

Voor de toepassing van A-Brick werken we met een gevelbouwer die als tussenpersoon fungeert. De tarieven zijn percentages van de productprijs, exclusief de arbeidskosten van de gevelbouwer. We hanteren de volgende percentages:

• Terugname binnen 10 jaar: 30%
• Terugname binnen 10-20 jaar: 20%
• Terugname binnen 20-30 jaar: 10%

Hoe werkt de retourprocedure in de praktijk?

We nemen alle steenstrippen en cassettes terug. Alle onbeschadigde materialen en onderdelen worden in dezelfde functie voor hergebruik aangeboden. Alle breuk en gezaagde strippen worden gebroken tot chamotte en opnieuw in strippen verwerkt.

De beschadigde en op maat gemaakte cassettes worden als metaal gerecycled. We betalen voor de onbeschadigde materialen de genoemde tarieven die we per project contractueel vastleggen.

Na inspectie door Aberson, demonteert een gevelbouwer de gevel. Wij zorgen voor pallets en dozen voor de steenstrips en cassettes. Na binnenkomst in ons magazijn controleren wij binnen 14 dagen de retour genomen producten of alles conform gemaakte afspraken is.

Wanneer alles klopt, ontvangt u een creditnota die we binnen 30 dagen van nota-datum voldoen.

Gemeente Renswoude is een iconisch en volledig duurzaam gebouwd gemeentehuis rijker. Met inspanning van alle betrokken partijen is er zowel letterlijk als figuurlijk een groen gemeentehuis gerealiseerd, met behoud van het monumentale pand. Bart Kellerhuis, architect bij Zecc Architecten: “Het A-Brick gevelsysteem kwam hiervoor als snel op de radar. Dat daarbij de A-Brick ook nog geglazuurd is met een circulaire laag uit restproducten van glasrecycling en huisvuil, maakt het verhaal compleet.”

De oude situatie van het gemeentehuis Renswoude was een soort van lappendeken. Het monumentale gedeelte is in de loop der jaren uitgebreid met een tijdelijk lokaal, dat uiteindelijk jaren als raadszaal heeft gediend. En zo is er door de jaren heen steeds een extra onderdeel bijgebouwd. Daarnaast was er sprake van een onveilige situatie door de parkeergelegenheid aan de voorzijde van het gebouw. Reden genoeg om het totale gebouw eens goed onder handen te nemen.

Groene keuzes als rode draad

Bart: “Het gemeentehuis heeft een prachtig groen voorgebied, zowel op het eigen terrein als het park aan de overzijde van de weg. Echt een unieke situatie die je graag bij en in je gebouw betrekt en verwerkt. Ook in de gesprekken met de medewerkers over de ver- en nieuwbouw van het gemeentehuis was het als snel duidelijk dat ‘groen en gezond’ een belangrijke rode (of dus eigenlijk groene) draad moest worden.”

Project
Gemeentehuis Renswoude

Architect
Zecc Architecten

Uitvoering
Bouwbedrijf Osnabrugge

Opdrachtgever
Gemeente Renswoude

Product
Gevelsystemen
A-Brick

Fotografie
Walter Frisart FOTOwerk

“Het monumentale gebouw dateert uit de 17^e eeuw en de kenmerkende elementen daarvan wil je behouden. Het nieuw aan te bouwen gedeelte hebben we met gepaste afstand tot het monument gerealiseerd en met een middenas ruimtelijk verbonden aan elkaar. Op deze manier konden we de gevel van het monument eren en houden beide gebouwen hun eigenheid. Aan de binnenzijde hebben we het houten casco van het monument doorgetrokken naar de nieuwe aanbouw. Zo verbinden we de gebouwen onderling en de bosrijke omgeving. Én creëren we een duurzaam gebouw dat, net als het monument, nog in lengte van dagen behouden blijft.”

Van binnen naar buiten en van buiten naar binnen

Het van buiten naar binnen halen en vice versa is door het hele ontwerp gerealiseerd. Zo lopen de klinkers van het pad naar de entree door in de middenas. De groene A-Brick van de gevel lopen door naar binnen tot aan de aanmeldbalie. En vanaf de verschillende werkplekken beleef je het groen en de seizoenen nu optimaal door het verloop van de met sedum bedekte luifel, naar de groene terreininrichting dat overgaat naar het bos aan de overzijde van de weg. “Groen is dus echt wel de rode draad in het gehele ontwerp”, aldus Bart.

Groene en circulaire geveloplossing

De groene gevel met de circulaire Waste glaze, een verglazing ontwikkelt uit gerecycled glas en huisvuil, van Dijkstra Friese Kleiwaren was dan ook een logische keuze. Bart: “Via Dijkstra werden we op het circulaire A-Brick gevelsysteem van Aberson gewezen. Dit maakt het verhaal van het ontwerp sluitend, omdat daardoor de gevel in z’n totaliteit circulair is.”

Zo trots als duurzame pauw

“Zo’n duurzaam gebouw realiseren gaat natuurlijk niet zonder slag of stoot. Aan de basis van het plan staat de functionaliteit en het gebruik van het gebouw. Dat moet kloppen en vanuit daar kun je langzaam verder bouwen aan extra waarden als duurzaamheid en architectuur. Duurzaam bouwen komt vaak met een hoger prijskaartje. Dit moet wel uit kunnen. Doordat het plan in nauwe samenwerking met betrokken partijen is ontwikkeld, was er continu draagvlak om de rek op te zoeken en te kijken naar mogelijkheden om bepaalde duurzame keuzes mogelijk te maken.”

“Met z’n allen hebben we echt onze nek uitgestoken om het haalbaar te maken. Met een prachtig, kwalitatief hoogstaand gebouw als resultaat. En een sterk verbeterde verkeersveiligheid door het verplaatsen van het parkeren naar de achterzijde van het gebouw. Overal is over nagedacht, de duurzaamheidsambities zijn erin verwerkt en dat binnen de beperkte budgetten van een kleine gemeente. Dat maakt mij mega trots!”

Mark, technisch adviseur Aberson:

“Een partij die een volledig circulaire gevel wil realiseren, dat juichen wij natuurlijk toe. Daarbij had Zecc ook nog een specifieke wens, namelijk dat de gebouwhoeken rond zouden worden. Dit hadden we met A-Brick nog niet eerder bij de hand gehad, maar we houden wel van een uitdaging. We hebben de koe bij de horens gevat en een mock-up gemaakt om te kijken welke radius als minimum gehanteerd moest worden voor de hoeken. Met deze radius is Zecc gaan werken in het ontwerp.

Maar daarmee waren we er nog niet, want ze wilden A-Brick eigenlijk ook graag verticaal toepassen. Nog een leuke uitdaging waar we mee zijn gaan rekenen, want het ontwerp moet passen bij de rastermaatvoering. Zo is het gemeentehuis van Renswoude ook voor ons technisch een mooie leerschool geweest in de doorontwikkeling van het A-Brick gevelsysteem. En blijken er nog veel meer mogelijkheden in het circulaire gevelsysteem te zitten, dan we al dachten.”

What’s in a name? Nou precies wat je denkt: een (bak)steen, maar dan met keramiek uit de kringloop erin verwerkt. De Kringloopsteen. Het hergebruiken van afgedankte lokale keramische materialen en daardoor minder nieuwe grondstoffen voor de productie van een nieuw kwalitatief keramisch product. Dat noemen wij nou nog eens 1+1=3! En een mooie stap richting duurzamer bouwen. Hoe deze eigenlijk zo simpele oplossing tot stand is gekomen en welke voordelen de Kringloopsteen biedt, lees je in dit blog.

Wilma Voortman, directeur Stichting Kringloop Zwolle, en onze eigen directeur Gerard Bosman spraken elkaar tijdens een van de periodieke bijeenkomsten van de WaardeRing, waar beide bedrijven partner van zijn. Waar op papier deze werelden weinig met elkaar te maken hebben, bleek al snel dat beide bedrijven elkaar toch van dienst kunnen zijn. Niet in de vorm van een nieuwe gevel voor het kringloopbedrijf of de herinrichting van de kantoorruimtes met tweedehands meubels, maar in een nieuw soort baksteen.

Kilo’s en kilo’s aan oud keramisch materiaal

Gerard: “Al pratende kwam ik erachter dat er enorme hoeveelheden oud keramisch materiaal wordt afgevoerd naar de afvalverwerking. In het meest gunstige geval wordt dit materiaal gebruikt als puin onder asfaltwegen. Schoon, hoogwaardig materiaal dat onder de weg gestort wordt. Zonde toch! Keramiek, porselein en aardewerk dat bij de kringloop vandaan komt is zo schoon en van goede kwaliteit dat het uitermate geschikt is om te hergebruiken én het kan tegen hoge temperaturen. Daar werd het zaadje geplant. Waarom kijken we niet of het technisch mogelijk is om dit hoogwaardige materiaal te verwerken in onze traditionele baksteen? Dit heeft geresulteerd in de Kringloopsteen.”

Wilma: “Bij Stichting Kringloop Zwolle werken 700 mensen, elk met een eigen verhaal. We kunnen bijvoorbeeld veel anderstaligen helpen met de Nederlandse taal, door het sorteren van de kleding die binnen wordt gebracht. En medewerkers met een diagnose in het autistisch spectrum kunnen we perfect inzetten in het sorteren van onze toestroom van keramische materialen. En je wilt niet geloven hoeveel keramiek, porselein en aardewerk er wordt binnengebracht. Duizenden, zo niet miljoenen kilo’s! En dan heb ik het alleen nog maar over Stichting Kringloop Zwolle.

Gerard: “Aan toevoer dus geen gebrek. Maar om het keramische materiaal geschikt te maken voor de verwerking in bakstenen, moet het echt helemaal schoon zijn. Er mag geen metalen voetje of rubberen randje meer aanzitten. De selectie van de materialen komt dan ook behoorlijk nauw en moet echt met een kritische blik gebeuren. Processen waarin Stichting Kringloop Zwolle ons perfect kan voorzien.”

De Kringloopsteen: technisch en esthetisch goede baksteen

Gerard: “De vervolgstap: het technisch mogelijk maken. Met onze Wienerberger-collega’s van de steenfabriek Bemmel zijn we het zand in de klei gaan vervangen door het keramisch afval en gezocht naar de juiste korrelgrootte. Want hoe grover de korrel, hoe korter en goedkoper het breekproces en dus uiteindelijk ook de steen. Maar de kwaliteit van de steen staat natuurlijk altijd voorop. Daarnaast is esthetiek en de vraag vanuit de markt ook van belang. Het eindproduct moet er wel mooi uitzien om afzet te vinden. Het oog wil ook wat. Op dit moment hebben we twee varianten. Een met een fijnere korrel, waarbij het op het eerste oog minder goed zichtbaar is dat de steen bestaat uit oude keramische kopjes en schotels. Deze steen is daardoor bijna een 1-op-1 replica van de traditionele wasserstrich. De Kringloopsteen kunnen we ook leveren met de buitenlaag als het ware gepaneerd met de wat grovere korrel. Deze variant is daardoor wat herkenbaarder als gebroken keramiek. Beide varianten zijn getest, goedgekeurd en klaar voor de markt.”

Een baksteen waar iedereen beter van wordt

Wilma: “Is toch geweldig hoe zo’n chit chat voorafgaand aan een bijeenkomst kan leiden tot zoiets concreets. En in dit geval heeft iedereen er baat bij. Aberson heeft een mooi nieuw duurzamer product dat ze kunnen wegzetten in een markt dat staat te springen om duurzame oplossingen voor de grote bouwopgaves die er liggen. Onze medewerkers leveren een mooie bijdrage aan een duurzaam proces en het scheelt een behoorlijke kostenpost aan afvoerkosten.”

Gerard: “Architecten en aannemers kunnen gebouwen blijven ontwerpen en bouwen met een product dat er uitziet als de traditionele baksteen. Een steen waar in de markt toch nog steeds het meeste vraag naar is, de wasserstrich. Alleen nu bestaat de steen uit 20% gerecyclede materialen afkomstig uit de keukenkast om de hoek. Zo leveren we gezamenlijk toch weer een mooie bijdrage aan een duurzamere wereld.”

Met zorgaanbieder Cosis als opdrachtgever voor de nieuwbouw van 41 woonzorgeenheden kregen aannemer Brands bouw en architectenbureau DAAD Architecten een heldere opdracht. Binnen de gestelde, veelal medische, kaders de creativiteit opzoeken zodat dat de bewoners er op een plezierige manier kunnen leven. Aan Aberson de taak, naast het leveren van gevelstenen, ook te voorzien in technisch geveladvies op het gebied van dilataties, wapening, verankering en welke mortel toe te passen. Resultaat: personeel, ouders en vooral bewoners blij. Missie geslaagd!

Het project is voor een hele specifieke doelgroep. Welke kaders geeft dit aan het ontwerp en de bouw?

Ruben Voors – projectleider Brands Bouw: “Cosis is een grote zorgorganisatie gespecialiseerd in begeleiding van kwetsbare mensen met een verstandelijke en/of psychische beperking, met tal van locaties in Groningen en Drenthe. Zij weten dus als geen ander waar de woningen voor deze doelgroep aan moeten voldoen en welke maten gehanteerd moeten worden. Het programma van eisen voorzag dan ook in hele heldere kaders.”

Titus Mars – architect DAAD Architecten: “Fijn voor ons, want dan weet je precies welke speelruimte je krijgt in het ontwerp. De doelgroep houdt bijvoorbeeld erg van reuring. In het ontwerp hebben we daarom de woningen aan de straatzijde van het gebouw gepositioneerd. En mocht er in de toekomst verandering in de zorgvraag komen vanuit demografisch oogpunt, dan zijn de studio’s aan te passen naar volwaardige woonappartementen voor de reguliere woonsector. Dit maakt het gebouw echt toekomstbestendig en duurzaam inzetbaar.”

Ruben: “Zo’n flexibele invulling van een gebouw vraagt constructieve oplossingen. Daar waar de wanden erin en eruit gehaald kunnen worden, hebben we de vloer moeten versterken zodat deze de dragende kracht van de wanden overneemt. Maar ook de overgang van badkamer naar woonkamer mocht bijvoorbeeld niet te visueel zichtbaar zijn en dus geen klassieke dorpel bevatten. Dit wordt anders voor de bewoners figuurlijk een te grote drempel en durven ze er niet meer overheen te stappen. Het gebouw is nu ingericht op zorgbehoefte van de huidige bewoners. Dat kan in de toekomst natuurlijk veranderen. Daarom is elke ruimte voorzien van een aantal basisvoorzieningen, zodat in de toekomst in elke ruimte bijvoorbeeld vrij eenvoudig een tillift gemonteerd kan worden. Zo zijn er tal van kaders en eisen waar rekening mee gehouden is. Je kijkt in zo’n nieuwbouwproject voor de zorg echt door een andere bril, dan bij reguliere projecten.”

Er is gekozen voor meerdere materialen in de gevel. Kun je iets vertellen over de afweging hierin?

Titus: “Je houdt in het gevelontwerp uiteraard rekening met het stedenbouwkundig plan en de welstandscriteria van de bestaande omgeving. Dat was in dit geval niet heel afwijkend of dichtgetimmerd. De kleur van de gevel hebben we vanuit dat perspectief afgestemd op de omliggende gebouwen. Houten gevels die de overgang met de natuur accentueren en zandkleurige gevelstenen om zo aan te sluiten bij het kleurenpallet van de omgeving. Eenmaal dichterbij het gebouw zie je steeds meer verfijning en hebben we met verschillende metselwerverbanden de menselijke maat meer geaccentueerd.

Hoe ziet die verfijning van de gevel er dan uit?

Titus: “Elke verdieping heeft een eigen metselwerkverband. Op de begane grond hebben we gekozen voor het wat grovere blokverband. Voor de eerste verdieping hebben we het tegelverband gebruikt. De tweede verdieping hebben we voorzien van het klassieke halfsteensverband. De blinde zijgevels hebben we een patroon van uitstekende of terugliggende stenen toegepast, zodat deze gevels levendiger worden. In de kroon hebben we verschillende nestkastjes verwerkt om zo ook rekening te houden met de flora en fauna. De afwatering hebben we opgelost door ook daar weer gebruik te maken van een terugliggende steen om zo de noodoverstorten te verwerken.”

Leuk idee, drie verschillende metselwerkbanden, maar wat betekent dit in de bouw?

Ruben: “Drie verschillende metselwerkverbanden vraagt de nodige aandacht aan het versterken van de gevel. Hiervoor hebben we geveladvies ingewonnen bij Aberson. Samen met de technisch adviseur hebben we gekeken naar de benodigde dilataties, welke wapening op welke plekken nodig was, hoe er verankerd moest worden en welke mortel het meest geschikt is. In het werk vraagt deze variatie in het metselwerk iets meer tijd, maar doordat dit in het ontwerp al bekend is kun je daar in de planning goed rekening mee houden.”

Waar ben je trots op?

Ruben: “Voor mij was dit het eerste project als projectleider bij Brands Bouw. Eentje met een strakke deadline en meer afwerkingseisen dan een casco project. Dat dit gelukt is binnen de gestelde termijn met deze mate van afwerking en dat in de uitdagende tijd waarin de bouwsector momenteel zit, vind ik echt gaaf.”

Titus: “Waar ik heel blij van word is wanneer ik met de opdrachtgever bel en hij vol trots vertelt hoe blij zijn personeel, ouders en bovenal de bewoners zijn met het geleverde resultaat. Dat is altijd natuurlijk het streven bij een (nieuwbouw)project, maar voor deze bijzondere doelgroep is dat nog waardevoller en dat maakt me heel trots.”

Villa lootuinen Coevorden in beeld

Geveldragers schades zijn een van de meest voorkomende schades in de bouw. Met een goed berekend geveladvies valt deze schade te beperken, zo niet te voorkomen. In dit blog lees je over de toegevoegde waarde van een geveladvies.

Waarom een geveladvies? Er zijn toch gewoon richtlijnen?

In de bouw werken we inderdaad met normen en richtlijnen voor de toepassing van metselbaksteen in gevels. Een bekende richtlijn is dat na iedere 3e bouwlaag, bij een maximale hoogte van 11 meter, het metselwerk opgevangen moet worden met geveldragers. Echter dateren deze richtlijnen uit begin jaren ’90. De tijd en daarmee de ontwikkelingen in de bouw hebben natuurlijk niet stil gestaan. De bestaande richtlijnen gaan uit van een ‘optelsom’ van de meest negatieve waarden van de toe te passen producten. Elementen zoals de kleur van de gevelsteen, het formaat, de mortel, de temperatuurverschillen op de verschillende bouwlagen, allemaal elementen die invloed hebben op de sterkte van de gevelconstructie.

Daadwerkelijke waarden maken reëler geveladvies

Door meer in te zoomen op de daadwerkelijke waarden en eigenschappen van het gevelmetselwerk, maar ook de hoofddraagstructuur kom je tot meer inzicht op wat de daadwerkelijke vervormingen zullen zijn. Door de waarden van de diverse materialen in te vullen in een speciaal hiervoor gemaakt rekenprogramma, krijg je beter inzicht in de gegeven situatie en zal direct duidelijk zijn of een gekoppelde geveldrager ook echt nodig is.

Oké, we kunnen dus een op maat gemaakt geveladvies krijgen. Maar wat schieten we ermee op?

In het gevelmetselwerk is de metselwerkondersteuning een kostenvretend onderdeel. Niet alleen het materiaal, maar zeker ook de montage zijn kostbaar. Door een geveladvies voor jouw beoogde gevelconstructie te maken, kun je exact uitrekenen op welke plekken je gevel ondersteund moet worden door middel van gekoppelde geveldragers. Als er minder geveldragers nodig zijn, dan kun je al snel €100-€150 per strekkende meter besparen. Bijkomend esthetisch voordeel is dat er geen horizontale voeg zichtbaar zal zijn.

De gevel kan er dus goedkoper en fraaier van worden. Zitten er nog andere voordelen aan het meenemen van een geveladvies?

Jazeker! De gevel wordt er technisch beter, sterker en duurzamer van. Er is door een op maat berekend geveladvies minder kans op schade aan het metselwerk. Doordat wij rekening houden met alle factoren, van gevelsteen en mortel tot dilateren en wapenen, krijg je een totaalbeeld in plaats van basisrichtlijnen per product. Deze individuele richtlijnen kunnen soms op gespannen voet staan met elkaar, doordat er in het product specifieke advies geen rekening gehouden wordt met de eigenschappen van de overige producten. Geveldragerschades zijn een van de meest voorkomende schades in de bouw. Door het te berekenen, wordt de gevel technisch beter, mooier en sterker.

Geveladvies neemt werkvoorbereider werk uit handen

Daarnaast nemen we door vooraf een geveladvies op te stellen de werkvoorbereider veel werk uit handen. Met het geveladvies als basis kan hij leveranciers benaderen voor een prijsopgave. Deze prijzen zijn dat eenvoudiger met elkaar te vergelijken, omdat er uitgegaan is van een vooraf gedefinieerd uitvoeringsplan.

Goedkoper, fraaier en makkelijker voor de aannemer. Dat klinkt goed! Hoe komt zo’n op maat berekend geveladvies tot stand?

In samenwerking met de TU Eindhoven is een rekenmodel ontwikkeld waarbij rekening gehouden wordt met alle producteigenschappen en omstandigheden die invloed hebben op het gedrag van zowel gevelmetselwerk als de hoofddraagconstructie. Hiermee berekenen we wat de maximale hoogte van een gevel mag zijn zonder toepassing van horizontale dilataties en gekoppelde geveldragers.

In welke fase van het project kan het geveladvies het best ingepast worden?

Hoe eerder we aan tafel komen om het geveladvies door te nemen, hoe beter. Ideaal is al in de acquisitiefase bij het voorlopig ontwerp, omdat we dan nog kunnen meedenken en -rekenen over mogelijke andere draagconstructie oplossingen. Hiermee kun je veel ellende voor zijn. De architect weet beter hoe het metselwerk opgebouwd kan worden. Waardoor de aannemer met de juiste gegevens kan rekenen in de aanbesteding, zodat er ‘appels met appels’ vergeleken kunnen worden. Maar ook in een later stadium van het voorlopig ontwerp fase is een goed opgesteld geveladvies nog van grote toegevoegde waarde zijn. Zolang het definitieve ontwerp er nog niet ligt, kun je nog steeds bijschaven en -sturen. In de meeste gevallen leidt dit tot een beter, mooier, beter, duurzamer én goedkoper gevelmetselwerk.

Men neme: twee plandelen van een grote uitbreidingswijk, een doorgewinterd bouwbedrijf, twee creatieve architectenbureaus en je krijgt goed op elkaar afgestemde én op zichzelf staande plandelen, die het stedenbouwkundig plan voor Landgoed Driessen prachtig vertalen naar het straatbeeld. Aannemer Alf van der Sanden (Bouwbedrijf Gebr. van Gisbergen) en architecten Frank Doomen (Qube Studio architecten) en Coen Smits (KdV Architectuur) over dit mooie samenspel.

Wat was de opdracht?

Alf: “Landgoed Driessen is een grote uitbreidingswijk ten westen van Waalwijk, die onderverdeeld is in een aantal plandelen. Wij mochten in opdracht van VOF Landgoed Driessen (een samenwerking tussen BPD Ontwikkeling en Gispro bv, de ontwikkelingstak van Gebr. van Gisbergen) aan de slag met twee van deze plandelen, Lommerrijk en Bibliotheek. De plandelen kregen een eigen architect en wij mochten als aannemer beide plandelen uitvoeren. Dit vraagt uiteraard de nodige afstemming. Het totaal moet enigszins op elkaar afgestemd zijn, maar wel hun eigenheid behouden. Daarnaast moet het voor ons als uitvoerend aannemer werkbaar zijn en zijn wij verantwoordelijk voor de budgetbeheersing, dus alle plannen moeten wel in het begrotingsplaatje passen. Een uitdagende, maar daardoor juist interessante klus.”

Wat typeert Landgoed Driessen? Hoe is dit in de laatste uitbreidingswijken terug te zien?

Frank: “Het stedenbouwkundige plan van Landgoed Driessen is een vertaling van het kenmerkende slagenlandschap rondom Waalwijk. De hoofdstructuur van de wijk is voortgekomen uit de karakteristieken van dit landschap, namelijk één hoofdader met daarop lange strengen die op die hoofdader uitkomen. Duidelijke heldere lijnen, opgeknipt in delen. De hoofdader in Landgoed Driessen is de Burgmeester de Geusstraat, waar het plandeel de Bibliotheek aan ligt. Achter deze hoofdader ligt een grote verscheidenheid aan deelplannen met ieder een eigen karakter, waar Lommerrijk er een van is.”

Coen: “Er ligt een behoorlijk sterk beeldkwaliteitsplan voor het landgoed en de daar binnen horende plandelen. Beide plandelen kennen wel echt andere eisen vanuit dat plan. Waar het plandeel Bibliotheek echt een wat stedelijker uitstraling moest krijgen, was het voor Lommerrijk juist van belang om een wat dorpser, landelijker gevoel te creëren. Hiermee komt het poldergebeid en de stad in het project mooi samen.”

Wat is er bijzonder aan het project?

Coen: “Lommerrijk moest op verschillende plekken aansluiten op de andere plandelen. Daarnaast moesten er een grote verscheidenheid aan woningtypen komen, van sociale koop tot tweekappers en seniorenwoningen voor de particuliere verkoop. Per doelgroep werd gezocht naar een eigen karakter terwijl het geheel wel als één familie herkenbaar moest zijn zodat het plandeel herkenbaar blijft. Die herkenbaarheid hebben we gerealiseerd door in totaal drie kleuren bakstenen te kiezen, die overal toegepast zijn op een eigen manier. Door per type verbijzonderingen en detailleringen, zoals verspringend metselwerk en gekeimde kaders rond ramen, in het metselwerk aan te brengen is er onderscheid gemaakt.”

Frank: “Dat we met een bescheiden kleurenpallet een chique aandeel hebben kunnen leveren aan de straat. De kleur van de stenen, de kleur van de voeg en zelfs de kleur van de kozijnen zit dichtbij de kleur van de gevel. Dit maakt het geheel heel clean. Het is een woningbouwproject, dus kostenbeheersing is een belangrijk aspect. Om die reden hebben we meer geïnvesteerd in de gevelarchitectuur met een verticale structuur en terugliggende vlakken, dan in versiering eromheen. Dit maakt het verwerken voor de aannemer minder tijdrovend, maar krijg je wel esthetisch een mooi grafisch geheel.”

Alf: “Kostenbeheersing is inderdaad een belangrijk onderdeel van het geheel. De ontwerpen die er gemaakt zijn hebben wij in samenspraak met beide architecten en onze uitvoeringsarchitect kunnen omzetten naar onze eigen standaard bouwsystemen. Hiermee kunnen we de kosten goed beheersen en weten we ook dat het kwalitatief goed is, wat mogelijke klachten achteraf scheelt. Zo hebben we bijvoorbeeld een aanpassing gedaan in de gevelsteenkeuze. Met Gebr. van Gisbergen hebben we al jaren een goede samenwerking en afspraken met Aberson. Dit maakt dat wij onder gunstiger condities, dezelfde kwaliteit en uitstraling kunnen bieden. Win-win dus voor alle partijen.”

Waar moet je in reeds bestaande wijk rekening mee houden qua bouw?

Alf: “Er was tijdens de bouw gelukkig nog wel genoeg ruimte in de wijk voor al onze bouwmaterialen op en rond de bouwplaats. De uitdaging zat hem meer in het bewonersverkeer. Soms ontkom je er niet aan dat er een weg afgesloten moet worden vanwege het werkverkeer. Als je dit tijdig communiceert naar bewoners en bereikbaar bent voor vragen, dan is er vaak veel begrip. Mensen voelen zich gehoord als je meedenkt en duidelijk communiceert, dan zijn alle problemen al snel opgelost.”

Wat was de rol van Aberson?

Alf: “Gebr. van Gisbergen en Aberson zijn al jaren vaste bouwpartners met een goede relatie. Hierdoor betrekken wij Aberson graag om te adviseren over welke gevelsteen het meest geschikt is, passend bij zowel het ontwerp van de architect als bij het kostenplaatje. Gezamenlijk kom je tot het optimale resultaat. De kwaliteit, hardheid en vormvastheid van de steen spelen allemaal een rol in de toepassing en dus het eindresultaat. Het is daarom van grote meerwaarde om Aberson als specialist in gevelstenen te betrekken in de voorbereidende fase. De technische kennis van de (technisch) adviseurs bij Aberson geeft onderbouwt richting aan de uiteindelijke steenkeuze. Daarnaast is het voor Aberson geen probleem om te leveren op kleine pallets, wat het voor ons in het werk makkelijk maakt om de juiste stenen op de juiste plek te krijgen.”

Waar ben je trots op?

Alf: “Uiteindelijk ben je natuurlijk altijd vooral trots dat de bewoners er fijn in wonen. Dat is het grootste compliment dat je kunt krijgen. Het is een mooi geheel geworden. En de deelplannen gaan prachtig op in dat geheel.”

Frank: “Op de totale uitstraling van het plan. En op de mooie en zorgvuldige uitvoering van de aannemer Gebr. van Gisbergen. We hebben in het ontwerp behoorlijk ingezet op de gevelarchitectuur en dus de gevelstenen, maar dan moet het er nog wel uitkomen natuurlijk. En dat is wat ons betreft 100% geslaagd. Daarnaast ben ik trots op het samenspel tussen alle betrokken partijen. In een vroeg stadium hebben we al samen aan tafel gezeten om elkaars keuzes en bijbehorende argumenten toe te lichten. Dit zorgt voor veel begrip over en weer. Daarnaast kan er meegedacht worden in oplossingen en kun je elkaars expertises veel beter benutten. Dit komt zowel het individuele ontwerp als het geheel ten goede. En daarnaast krijg je er ook nog meer plezier van in je werk!”

Coen: “Op de inspirerende en gemoedelijke wisselwerking onderling. Hiermee hebben we elkaar echt versterkt. Er is samenhang tussen de twee plandelen, maar elk plan heeft z’n eigen karakter behouden. De verbijzonderingen in het plan zijn zeker wel eens onderwerp van discussie geweest, maar we hebben daarin altijd met respect voor elkaar keuzes kunnen maken en daardoor een rijk plan kunnen maken.”

Bibliotheek en Lommerijk – Landgoed Driessen in beeld

Glooiend duinlandschap, woningen passend bij bestaande bouw en het gevoel van optimale ruimte en vrijheid behouden. Met die elementen mocht Egbert Eshuis, architect bij Arc2 architecten, in opdracht van projectontwikkelaar Van Wijnen aan de slag met de doorontwikkeling van het bijzondere project Duin en Water in Lelystad. “Een flinke puzzel die gelegd moest worden, omdat je met veel verschillende factoren te maken krijgt. De uiteindelijke gevelsteenkeuzes zijn een mooi verbindend element in het geheel geworden.”

“De bestaande woningen uit de eerste fase (bouwjaar 2005-2012) zijn heel divers ontworpen, met veel verschillende volumes. Rietwoningen aan het water en vrijstaande statige kubistische grote woningen op de duinruggen. Stuk voor stuk fraai ontworpen architectuur.” Vanwege de bijzondere locatie, midden in een duinlandschap, was het belangrijk dat de volgende fase naadloos aan zou sluiten. “Maar wel met een eigen karakter.”, vertelt Egbert met een sprankeling in zijn (architects)ogen. “De strakke lijnen, kubistische vormgeving en gevelopeningen in de volumes hebben we op een eigentijdse manier vertaald naar het nieuwe ontwerp. Zo blijft het passend in het geheel, maar heeft het wel een eigen signatuur.”

Het landschap is de rode draad door het project

Het landschap is in het gehele project letterlijk en figuurlijk leidend, dus ook in het ontwerp. Je woont in het landschap, dus zowel in, rondom als tussen de woningen door moet het landschap voelbaar en ervaarbaar zijn. Dit uitgangspunt heeft bepaald hoe de woningen in het gebied zijn geplaatst. Egbert: “Hier is ook een landschapsarchitectenbureau bij betrokken, Bureau Stijlgroep. Zij zijn vanaf het eerste uur betrokken geweest bij het plan om het gebied zo natuurlijk mogelijk in te richten.” Deze natuurlijke inrichting heeft ook invloed op het ontwerp van de woningen. Egbert: “Aan de dijk staan woningen waar de living op de verdieping gesitueerd is. Middenin het duinlandschap juist weer op de begane grond. En de woningen direct gelegen aan het water hebben een vlonder aan het water. Op deze manier staat de beleving van de natuur en vrijheid in alle woningen centraal.”

Gevelstenen als vertaling van het dynamische landschap

De keuze voor de meeste geschikte gevelsteen was daar natuurlijk heel bepalend in. De gevel bepaalt voor een groot deel het beeld en gevoel van de woningen, dus die moest spot-on zijn. “Het keuzeproces van de gevelstenen was een intensief een-tweetje met Gerben Poortinga, die vanuit Aberson het project begeleid heeft. Zijn kennis en ervaring als bouwkundige vanuit een architectenbureau en het gevoel voor subtiliteiten die ik zelf als architect ook belangrijk vind, waren daarin heel waardevol. Gezamenlijk zijn we gekomen tot een gevelsteen die duurzaam meegaat, goed bestand is tegen weersinvloeden en die op een charmante manier kan verouderen. Ook hierin hadden we rekening te houden met de bestaande bouw en uiteraard het landschap.”

Met gevelstenen het project naar een hoger plan tillen

Het dynamische karakter van het landschap is vertaald in een kleurenpallet van vier verschillende zand/aarde tinten. Een van deze tinten is toegepast als overgangssteen tussen de bestaande en nieuwe architectuur. Deze steen is voor zo’n 60% toegepast in de nieuwe fase, met name aan het begin en einde van elke straat. Dit is afgewisseld met de aanvullende tinten om een gevarieerd beeld te creëren. “Alle woningen hebben een accentvlak met een donkerbruine steen, de zogenaamde ‘verbinder’. Deze zorgt voor de vloeiende lijnen in de gevel, mooi passend bij het glooiende landschap. Ook voor de keuze hierin hebben Gerben en ik intensief samen opgetrokken. Het meedenken en meezoeken, zowel esthetisch als technisch, is van grote meerwaarde voor de uiteindelijke keuze. Meedenken vanuit architectuur: wat wil je met een ontwerp zeggen en wat heb je nodig om een ontwerp de kwaliteit te geven waar je voor staat. Met deze input kun je een project echt naar een hoger plan tillen.”

Waar ben je het meest trots op in dit project?

“Dat het gelukt is om, met alle samenwerkende partijen, landschap en architectuur te laten samenvloeien en hierin een diversiteit aan woningen te ontwerpen voor een brede doelgroep. Het is echt een unieke wijk in Nederland, waarbij wonen en landschap op een mooie manier is gecombineerd, met gedeelde ruimte voor mens, plant en dier. Het is eigenlijk een soort Klein Zwitserland in Nederland.”

Het eerste deel van project Duin en Water is inmiddels opgeleverd. Fase twee is momenteel in aanbouw en wordt naar verwachting in de zomer van 2023 opgeleverd. De vervolgfasen gaan vanaf medio dit jaar in de verkoop. Kijk voor meer informatie op de website van Duin en Water.

De bouwsector is continu onderwerp van gesprek als het aankomt op milieu-impact en circulariteit. Dat er verandering nodig is, staat als een paal boven water. Een opgave waar de gehele sector in gezamenlijkheid aan bij moet dragen en verantwoordelijk voor is. Ieder op zijn eigen stuk. Aberson heeft daarin recent een mooie stap gezet met de formele LCA categorie 1 normering van het A-Brick gevelsysteem.

Aberson directeur Gerard Bosman en Thijs de Goede van Alba Concepts vertellen over dit proces, maar vooral het belang van dit soort normeringen die bijdragen aan circulair bouwen.

Hoe is het contact tussen Aberson en Alba Concepts ontstaan?

Gerard: “Met A-Brick hebben we echt een bijzonder en innovatief gevelsysteem in huis, met meerdere voordelen waaronder op het gebied van circulariteit. Dat wisten we al, maar door dit te formaliseren kun je dit ook hard maken aan de markt. Zo’n normeringstraject gaat echter niet over een nacht ijs en vraagt veel inhoudelijke kennis. Tijdens het Duurzaam Gebouwd congres gaf Alba Concepts een presentatie. Nadien raakten we met elkaar in gesprek en de rest is geschiedenis.

Thijs: “Wij begeleiden bedrijven natuurlijk vaker bij circulariteitsvraagstukken. Maar dit hebben we nog niet eerder gedaan voor een keramisch specialist die niet zelf produceert. Vooral omdat de zeggenschap over de benodigde data voor zo’n traject niet altijd bij hen ligt. De bevlogenheid van Gerard zelf hierover en het belang dat hij ziet in de meerwaarde in het circulair maken van de sector, maakten dat we zonder twijfelen in zee gingen met Aberson.”

Waarom is het van belang om een specifieke categorie 1 LCA-normering te hebben voor het A-Brick gevelsysteem?

Thijs: “In de beoordeling voor een LCA-normering toetsen we elf verschillende duurzaamheidsimpact categorieën. Alle scores uit deze categorieën bij elkaar opgeteld geven de milieukostenindicator (MKI). Deze score is van belang voor de milieuprestatie gebouwen (MPG) die projectontwikkelaars of aannemers moeten berekenen en afgeven voor de omgevingsvergunning van een nieuwbouwproject. Dus hoe lager de impact van het product, hoe aantrekkelijker het wordt voor de ontwikkelaar of aannemer.”

Gerard: “Daarmee snijdt het mes aan twee kanten. Met de LCA categorie 1 normering wordt het A-Brick gevelsysteem opgenomen in de Nationale Milieudatabase (NMD). Uit deze database haalt de bouwsector de data voor het berekenen van de MPG’s. Zij hebben met de LCA-1 normering van A-Brick nu een officieel gecertificeerd circulair gevelsysteem ter beschikking waarmee ze de MPG score onder de verplichte 0,8 kunnen houden. En Aberson kan een actievere bijdrage leveren aan het verduurzamen van de bouwsector.”

Wat maakt het A-Brick gevelsysteem zo bijzonder voor circulair bouwen?

Thijs: “In eerste instantie natuurlijk de losmaakbaarheid van het systeem. Een gevelsysteem dat een traditioneel gevelbeeld geeft, wat in de Nederlandse bouwpraktijk nog vaak de standaard is, maar op een circulaire manier uitgevoerd. Dat is de route die we met z’n allen moeten gaan bewandelen voor circulair bouwen. Daarnaast was dit voor ons een interessante stap in de verbreding naar een wat holistische kijk op duurzaamheid. Dat Aberson de moeite neemt om zich hard te maken voor het certificeren van zo’n product zonder de producent, geeft iets aan over de intenties en waarden van het bedrijf. En dat kunnen wij als aanjager van circulaire economie natuurlijk bijzonder waarderen.”

Gerard: “Juist als specialist denken wij altijd mee met de tendens van de markt. A-Brick is het eerste remontabele gevelsysteem dat nu is opgenomen in de Nationale Milieudatabase. Dat is uiteraard voor ons interessant, maar ook voor de markt die hiermee bediend wordt in het steeds intensievere beroep dat op hen gedaan wordt in het terugdringen van de milieubelasting. Elk onderdeel is op termijn los te koppelen van elkaar en opnieuw toe te passen. En de steenstrips hebben een veel lagere milieu impact, omdat ze veel dunner zijn dan een traditionele baksteen.”

Welke mogelijkheden op het gebied van circulair bouwen zien jullie nog meer?

Gerard: “Op productniveau zijn er nog stappen te maken door het transport dat nodig is voor het maakproces en alle afzonderlijke grondstoffen terug te dringen. En ook door zowel de steenstrips als de staalmodules te produceren met een (hoger) percentage gerecyclede grondstoffen. De gesprekken hierover zijn al gaande. Daarnaast zijn er allerlei interessante ontwikkelingen zoals de productie met elektrische ovens.”

Thijs: “Ik zie veel potentie op het gebied van een goed retoursysteem van bouwproducten. De A-Brick steenstrips komen in goede staat van de metalen cassettes af. Door als producent of specialist hier een retoursysteem voor in te richten, maken we de sector weer meer circulair.”

Gerard: “Daar geloof ik ook in, alleen moet je dan naar een terugkoopgarantie. Om producenten te prikkelen om het product opnieuw in de markt te gebruiken. Dit vraagt echter veel. Je moet de producten enerzijds te allen tijde kunnen opslaan, maar het is vooral het kapitaalbeslag die dit een lastig punt maakt. Een punt waar we op dit moment nog geen antwoord op hebben, maar wat zeker interessant is om te onderzoeken.”

Van het een komt het ander en soms is dat andersom. In onze zoektocht naar duurzamer bouwen, schreven we eerder dit jaar over smalle bakstenen. Een architect die hier al vroeg mee aan de slag ging, was Rob Moritz van 19 het atelier architecten in Zwolle. ‘Je kunt meer isoleren met minder grondstoffen. Waarom zouden we dat níet doen?’

Eind 2022. De renovatie van een basisschool in Putten is net klaar. Een gemiddelde ouder op het schoolplein zal het waarschijnlijk niet eens opvallen, de kenner ziet het hooguit aan de hoeken: voor de nieuwe gevel kozen architecten Sara van Popta en Rob Moritz voor een smalle baksteen. Bakstenen die zo’n 30% smaller zijn dan gebruikelijk. Met daardoor niet zichtbaar (wel merkbaar) véél meer ruimte om het gebouw goed te isoleren.

Meer isolatie, minder energie

Smalle bakstenen zitten al langer gebakken in het architectenhart van Rob Moritz van 19 het atelier: ‘Als er bij een nieuw project met baksteen wordt gewerkt, dan noem ik zéker de smalle baksteen als optie. Gewoon vanuit energiezuinigheid. Je kunt een gebouw namelijk beter isoleren en je gebruikt minder grondstoffen en gas. Waarom zouden we dan nog met een dikke steen werken als dat niet hoeft? Dat is onze gedachte.’

Met mooi metselwerk aan de slag

Ook bij een groot renovatieproject in Deventer pasten ze de smalle baksteen toe.

Rob: ‘Prachtig. Dit wijkje met arbeiderswoningen is zó mooi geworden. De huizen waren helemaal op. Vaak als wij ergens komen om te renoveren, dan is er zo’n 20 jaar eerder ook al gerenoveerd. En dat is vaak ellende. Want dan zitten er bijvoorbeeld kunststof kozijnen in of zijn er de gekste dingen uitgehaald met de gevels. Dan zijn we heel gelukkig dat het metselwerk eraf kan en dat we opnieuw mogen beginnen. Je hebt die mooie architectuur van de wijk, het is prachtig om daar met mooi metselwerk aan de slag te gaan. De smalle baksteen is dan echt een geëigend product om meteen die slag in verduurzaming te maken. Hier zochten we naar een langformaat en de juiste kleur, we wisten precies wat we wilden hebben. En dat is gelukt.’

Renoveren? Anders denken

Met ruim twintig jaar renovatie-ervaring durft Rob Moritz zijn architectenbureau 19 het atelier inmiddels wel renovatiespecialist te noemen. Rob: ‘Door renovaties ga je anders denken. Dat moet ook. Waar we eerst begonnen met spouwmuren isoleren, ontwikkelden we dat steeds verder. Tot we ook langzaam maar zeker het metselwerk wilden aanpakken. En al doende op smallere bakstenen uitkwamen. Dat bleek een hele mooie toevoeging.’

Hoe het allemaal begon

Rob vertelt er graag over. Met 19 het atelier stond hij aan de wieg van de smalle baksteen. ‘Sinds 2000 zijn we al aan het renoveren. En rond 2005 werden we gevraagd voor een renovatie van 750 gevels met een betoncasco in Almere. Een wijk uit de jaren 70, in de basis echt Amsterdamse school. Die architectonische kwaliteit wilden we heel graag zichtbaar maken.’ Al snel ontdekten ze dat het moeilijk was om de gevel met de smalle spouwen goed te isoleren en tóch dezelfde uitstraling te behouden. Rob: ‘De gangbare oplossing was om de fundering te verbreden. Toch bleef het knagen. Het moest ook anders kunnen. Dat zijn we met Aberson en de aannemer Mateboer gaan onderzoeken. Al schetsend en kijkend kwamen we tot de conclusie: ‘De baksteen moet gewoon smaller’.’

Van piepschuim

Rob vervolgt: ‘Wij en Aberson weten elkaar vaak te vinden met ideeën, dat maakt onze samenwerking heel levend. Dus vroegen we: ‘Jongens, jullie moeten onshelpen met een smallere baksteen.’ We stelden de maten vast en maakten een vorm. Het was van piepschuim nota bene. Een kleine fabriek in Duitsland was meteen razend enthousiast. Nu moet je weten dat het voor ons heel belangrijk was dat de architectuur van die Amsterdamse School zou kloppen. Daarom moesten we een écht mooie steen hebben. En zij konden een héle mooie Wasserstrich voor ons maken in dat smalle formaat.’

Techniek op orde

Daarna volgde er natuurlijk technisch onderzoek. Zo moest de hechting op orde zijn en moest de gevel tegen een partijtje voetbal kunnen. Een bureau sloeg aan het rekenen en maakte een rapport met de aandachtspunten. Rob: ‘Toen was het goed: de fabriek kon al die stenen gaan bakken. Voor 750 gevels een mega-order natuurlijk. Het project in Almere is helemaal uitgevoerd. En het ziet er fantastisch uit.’

Een architectending

In de jaren die volgden, gebruikte 19 het atelier de steen bij veel meer projecten. Bij renovaties, maar ook zeker bij nieuwbouw. Rob: ‘Puur vanuit die energiezuinigheid. We mixen de smalle baksteen trouwens ook wel eens met een waalformaat. Zo kun je een hele mooie wisseling van oppervlakte in je gevel maken.’

Bij de vraag of het altijd zijn eerste keus is, moet Rob even nadenken. ‘We noemen het dus vaak wel en zien ook dat het vaker wordt opgepakt. Het is voor veel meer mensen een duurzaamheidsverhaal aan het worden, gelukkig. Meer isoleren, minder gas, klei en vervoer. En dat je op de bestaande fundering verder kunt, zonder gekke staalconstructies. De koppenmaat in de hoeken is soms nog wel een ding. Maar dat is ook een kwestie van gewenning. Want waaróm zou je niet mogen zien dat de steen dunner is? Dat is eigenlijk heel raar. Maar dat is misschien meer een architectending.’