Aberson Broedt, de product-noviteitstrijd voor het meest innovatieve idee voor een nieuw Aberson product. Het winnende idee van Aberson Broedt 2024: de Argeton strip van 450 mm voor ons circulaire A-Brick gevelsysteem, bedacht door onze eigen technisch adviseur Mark Nijland. We zijn inmiddels ruim een jaar verder. Hoe staat het ervoor met deze langere steenstrip?

Even terug naar vorig jaar

Mark is de winnaar van Aberson Broedt 2024. Met zijn idee voor een langere Argeton strip van 450 mm gaf hij een technisch uitdagende, maar logische doorontwikkeling aan ons bestaande A-Brick gevelsysteem. Iets wat binnen de bestaande productiemethodes tot dan toe niet mogelijk was. De markt vroeg al langer om meer lengtewerking en een rustiger gevelbeeld, maar bij keramiek brengt dat flinke productie-uitdagingen met zich mee. Juist de combinatie van duidelijke marktvraag, technische haalbaarheid en een slimme doorontwikkeling van een bestaand product maakte dit idee de terechte winnaar.

Een logische stap binnen het A-Brick gevelsysteem

Het A-Brick gevelsysteem is een losmaakbaar, circulair gevelsysteem waarbij keramische steenstrippen in een stalen cassette worden geklikt. Circulair, demontabel en toekomstgericht. Binnen dit systeem werkten we tot nu toe met kortere strippen, tot maximaal 300 mm. De stap naar 450 mm lijkt misschien klein, maar in de praktijk is dat een wezenlijk verschil. Keramiek wordt geperst, gedroogd en gebakken. En hoe langer de strip, hoe groter de kans op vervorming, spanningen en maatafwijkingen. Terwijl het A-Brick gevelsysteem juist vraagt om strakke toleranties: de strip moet perfect in de cassette passen. De uitdaging zat dus niet in het idee, maar in de maakbaarheid.

Van idee naar doorontwikkeling

Na zijn winst is Mark samen met de fabrikant aan de slag gegaan met proefstukken. Belangrijke uitgangspunten:

• De strip moet maatvast blijven binnen de toleranties van het systeem
• De strip moet niet kromtrekken tijdens drogen en bakken
• De strip moet verwerkbaar blijven op de bouwplaats
• De strip moet esthetisch dezelfde kwaliteit behouden

Er zijn proefmonsters gemaakt en getest. Daarbij is gekeken naar vervorming, breekbaarheid en afwerking, zeker ook bij geglazuurde varianten. Het resultaat: een 450 mm strip die technisch verantwoord geproduceerd kan worden en klaar is voor toepassing binnen het A-Brick gevelsysteem.

Wat betekent dit voor architecten en verwerkers?

Voor architecten betekent de langere strip vooral meer ontwerpvrijheid. Een gevel met 450 mm strippen krijgt meer horizontale lengtewerking, minder onderbrekingen per vierkante meter en een rustiger totaalbeeld. Het biedt nieuwe esthetische mogelijkheden binnen een circulair gevelsysteem.
Voor verwerkers kan het op termijn efficiënter werken: minder elementen per vierkante meter betekent mogelijk minder handelingen. In de praktijk moet dit zich nog verder bewijzen, maar de potentie is er.

Waar staan we nu?

We bevinden ons in de verdere ontwikkelfase. Er zijn inmiddels meerdere productielocaties in beeld om de strip verder uit te werken, inclusief nieuwe kleuren en oppervlaktestructuren. De eerste concrete toepassingen worden voorbereid.
Zoals bij veel systeemoplossingen geldt: je moet er vroeg in het ontwerpproces bij zijn. Architecten nemen de langere strip inmiddels mee in hun overwegingen, juist omdat het systeemdenken vraagt om vroegtijdige integratie.

Wanneer mogen we spreken van een geslaagde innovatie?

Voor Mark is het idee technisch al geslaagd. Maar écht geslaagd is het natuurlijk wanneer het eerste project met de 450 mm Argeton strip gerealiseerd is. Wanneer de strip zichtbaar is in het straatbeeld. Wanneer architect, verwerker en opdrachtgever ervaren wat deze doorontwikkeling toevoegt. Als de huidige ontwikkeling zich zo doorzet, verwachten we binnen ongeveer een jaar het eerste gerealiseerde project. Binnenkort krijgt deze innovatie ook officieel haar plek in ons assortiment als Aberson Special.

In de wijk Hanzewijk in Kampen staat een kindcentrum dat laat zien hoe ver circulair bouwen inmiddels kan gaan. Kindcentrum Hanzewijk is opgezet als een integraal circulair project, waarin biobased materialen, losmaakbaarheid en CO₂-reductie leidend zijn geweest in ontwerp én uitvoering. Wat begon als een duurzame ambitie, groeide uit tot een gebouw dat inmiddels wordt gezien als een voorbeeldproject. “Dit is geen project waar je één duurzame maatregel toepast,” vertelt Mark Zijnge, projectleider bij Hesco Bouw. “Hier is echt op álle onderdelen doorgepakt.”

Ambitie vanuit de gemeente

De gemeente Kampen trad op als opdrachtgever en legde bij aanvang duidelijke ambities neer op het gebied van circulariteit. Die ambities waren bewust niet volledig dichtgetimmerd. Er was ruimte om samen te onderzoeken wat mogelijk was. Juist die ruimte zorgde ervoor dat het project zich gedurende het proces steeds verder ontwikkelde. “De ambitie werd steeds groter,” vertelt Ruben Klinkenberg, architect bij 19 Het Atelier. “Gaandeweg is dit project echt als voorbeeld gaan dienen, ook binnen de gemeente zelf.” Het ontwerp- en bouwteam kregen de vrijheid om nieuwe toepassingen te testen en door te ontwikkelen, zonder het einddoel uit het oog te verliezen.

Verfijnde jaren ’50-architectuur op kindermaat

Het ontwerp van 19 Het Atelier sluit aan bij de jaren ’50-architectuur van de wijk. De architectuur wordt dan ook in belangrijke mate bepaald door deze context: de kleurstelling, materialisatie en elementen zoals spekbanden en dakranden zijn hiervan een afgeleide. Rode baksteen, spekbanden, penanten en royale dakoverstekken vormen de basis van het gebouw. Tegelijkertijd is het ontwerp sterk gericht op de schaal en beleving van het kind. “We hebben het gebouw verfijnd om de schaal terug te brengen naar die van het kind,” legt Ruben uit. “Dat zit niet in één detail, maar in het totaalbeeld.” De afwisselende ritmiek van de penanten en verspringende spekbanden speelt hierin een belangrijke rol, evenals de toepassing van verschillende metselwerkverbanden, zoals Vlaams verband en blokverband. Nog verfijnder is de subtiele combinatie van handvormstenen en wasserstrichstenen. De architectuur is bewust rustig gehouden, zodat materialen en details hun werk kunnen doen.

Technisch én esthetisch biobased en circulair

In het kindcentrum is breed ingezet op biobased materialen, waaronder hout in het interieur, biobased isolatie en duurzame dak- en vloersystemen. Circulariteit is daarbij niet alleen technisch benaderd, maar ook zichtbaar en beleefbaar gemaakt.

Een opvallend element is de boom in het interieur, afkomstig uit Kampen en hergebruikt na kap door de gemeente. “Als je het dan toch over circulariteit hebt, is dit natuurlijk een prachtig symbool,” vertelt Ruben. “Een echte boom, met een tweede leven in het gebouw.”

Metselwerk als circulaire uitdaging

Een belangrijk aandachtspunt binnen het project was het gevelmetselwerk. Traditionele mortel, met een hoog cementgehalte, past niet binnen een circulaire ambitie. Daarom werd samen met Aberson en Remix gezocht naar een alternatief. “Standaard mortel was hier eigenlijk geen optie,” vertelt Mark. “Dat past simpelweg niet bij losmaakbaar en circulair bouwen.” Er werd een cementarme mortel ontwikkeld, gebaseerd op oudere principes zoals kalkmortel, maar aangepast aan hedendaagse eisen. Dat proces vergde veel testen en afstemming.” Elke steen reageert anders, dus uiteindelijk zijn er voel-proeven uitgevoerd voordat de juiste samenstelling gevonden was’’ vertelt Aske Riezebos, projectleider bij 19 Het Atelier.

CO₂-negatieve en demontabele gevelstenen

Naast het metselwerk met cementarme mortel is bij Kindcentrum Hanzewijk een CO₂-negatieve gevelsteen toegepast. Deze Pirrouet steen, vervaardigd uit een restproduct van de staalindustrie, slaat meer CO₂ op dan hij uitstoot tijdens productie. Voor dit project werd de steen voor het eerst in Nederland toegepast én voor het eerst demontabel uitgevoerd. “We hebben de markt hier echt uitgedaagd,” vertelt Aske. “Mooi product, maar kan het ook losmaakbaar? Dat was voor ons een belangrijke vraag.” De stenen zijn mechanisch bevestigd, waardoor ze in de toekomst eenvoudig losgenomen en hergebruikt kunnen worden. Daarmee draagt de gevel niet alleen bij aan een lage milieubelasting nu, maar ook aan flexibiliteit op de lange termijn.

Circulaire materiaalkeuzes vragen om vakmanschap op de bouwplaats

Het project vroeg om intensieve samenwerking tussen architect, aannemer en leveranciers. Nieuwe materialen en technieken betekenen ook nieuwe werkwijzen op de bouwplaats. “De metselaars moesten echt even wennen,” vertelt Mark. “Deze mortel werkt anders en hecht langzamer. Dat vraagt vakmanschap.” Ook verschillen in steentoleranties werden op de bouwplaats opgelost, onder meer door variatie in voegbreedtes. “Als je het niet weet, zie je het niet,” zegt Ruben. “En dat is een groot compliment voor de uitvoering.”

Dit gebouw laat zien waar de bouw naartoe gaat

Kindcentrum Hanzewijk laat zien dat circulair bouwen meer is dan het toepassen van duurzame producten. Het vraagt om samenwerking, vertrouwen en de bereidheid om samen te zoeken naar nieuwe oplossingen. Door ontwerp, materiaalkeuze en uitvoering continu op elkaar af te stemmen, is een gebouw ontstaan dat klaar is voor de toekomst. “Dit soort projecten maak je niet vaak mee,” vertelt Mark. “Het laat zien waar de bouw naartoe gaat.”

Aan de Hobbemastraat in Deventer staat een nieuw woongebouw dat harmonie brengt tussen de bestaande wijk en de frisse nieuwe buurt ‘De Tuinen van Zandweerd’. Het project, ontwikkeld door Reinbouw en ontworpen door Hans Been Architecten BNA, vervangt vier oude flats uit de jaren ’50 door 79 moderne, gasloze appartementen.

360° Gevelontwerp

“We hebben gekeken naar de stedenbouwkundige context. Aan de ene kant ligt de wederopbouwwijk met zijn donkere baksteen; aan de andere kant ‘De Tuinen van Zandweerd’, fris, licht en groen. Wij wilden aansluiting bij dat nieuwe karakter en hebben gezocht naar een dialoog tussen oud en nieuw.” vertelt Sander de Bruin, architect bij Hans Been Architecten BNA.

Het nieuwe ontwerp eert de geschiedenis, maar spreekt een eigentijdse taal. De oorspronkelijke blokstructuur van de oude flats is behouden, evenals enkele karakteristieke elementen zoals de glazen entreepartijen die tot aan de dakrand doorliepen. “De opzet van de gevel is overal hetzelfde, maar de verhoudingen en maten tussen de verschillenden elementen zijn telkens anders. Elke gevel heeft zijn eigen ritme. Zo kom je pas weer een herhaling van ritmes en vakken tegen als je het hele blok bent rondgelopen. Het blok is dus 360 graden interessant.”

Veel symboliek naar omliggende natuur

Het gevelontwerp is rijk aan lagen en symboliek. De plint is op specifieke posities uitgevoerd in een warme, donkere aardetint waarin met lichte stenen kleine “bloemetjes” zijn gemetseld. Dit is een subtiele verwijzing naar de natuurlijke parkachtige omgeving. Het donkere vlak als geheel zorgt voor een gelaagde massa-opbouw en accentuering van de entrees. Het overige metselwerk is uitgevoerd in een lichte zandkleur. Het ritme van de gevel wordt gevormd door vakwerken van reliëfmetselwerk. Uitstekende koppen in een terugliggend vlak geven verfijnde diepte weer, als een bladerendek in het bos. De effen vlakken zijn, met enig voorstellingsvermogen, te lezen als de boomstammen in het bos; elke stam heeft een andere breedte.

Sander: “De variaties in breedte, schaduw en verband maakt het levendig en natuurlijk, maar ingetogen. Het vakmanschap zit hem in die verfijnde samenwerking.”

Mens én dier als vertrekpunt voor gevelontwerp

Het gebouw is ontworpen met een duidelijke toekomstvisie. De 79 appartementen zijn volledig gasloos, optimaal geïsoleerd en voorzien van luchtwarmtepompen en zonnepanelen. Maar duurzaamheid gaat verder dan energie. Samen met de gemeente en ecoloog werd een uitgebreid natuurinclusief plan uitgewerkt. In de gevels zijn meer dan zestig vogel- en vleermuiskasten geïntegreerd, verspreid over verschillende hoogtes en oriëntaties, zodat diverse soorten zich kunnen vestigen. Daarnaast zijn er egelhuisjes geplaatst in de tuinzone, en wordt de plint omzoomd door inheemse planten. “De groene gevels lopen op de begane grond rondom het hele gebouw,” vertelt Sander. “We hebben ze bewust aan alle zijden aangebracht, niet alleen op het zuiden. Zo ontstaat een levend gebouw dat letterlijk samenwerkt met zijn omgeving.”

Antoinette Wilmot, commercieel directeur bij Reinbouw, vult aan: “We hebben de bewoners van het park als uitgangspunt genomen, mens én dier. Het idee van wonen in het park komt zo tot leven. De gevels ademen groen, biodiversiteit en een zekere zachtheid.”

Lichte steen met donkere voeg vraagt om uitzonderlijk vakmanschap

De keuze voor de lichte zandkleurige steen bleek een cruciale en onderscheidende beslissing. De frisse tint vroeg tijdens de uitvoering om uitzonderlijk vakmanschap.

“We hebben in de terugliggende vlakken een donkere voeg toegepast,” vertelt Sander. “Dat gaf extra diepte, maar leverde ook een risico op: donkere voeg op lichte steen kan snel vervuilen. Reinbouw heeft daar enorm veel aandacht aan besteed. Ze hebben met beschermende folies gewerkt om smet te voorkomen. Dat was echt precisiewerk.”

Ook Antoinette benadrukt dat: “Onze metselaars hebben met ongelofelijke zorg gewerkt. De lichte steen bleef schoon, de donkere voegen zijn strak. Dat vraagt tijd, geduld en liefde voor het vak. En dat zie je terug in het eindresultaat.”

Prestatie van samenwerking

“Het project was technisch uitdagend,” gaat Sander verder. “Sommige keuzes bleken intensiever dan gedacht, maar het resultaat is precies geworden wat we voor ogen hadden. Ik ben blij dat we het hebben doorgezet.”

Voor Antoinette zit de trots niet alleen in het eindbeeld: “We moesten in een krappe bouwtijd (iets meer dan een jaar) vier oude flats slopen en 79 nieuwe appartementen realiseren. Dat is gelukt, ondanks vertraging door flora- en faunaonderzoek. Uiteindelijk is dit echt een prestatie van samenwerking. Iedereen, van opdrachtgever tot aan de onderaannemers en leveranciers, heeft letterlijk zijn steentje bijgedragen.”

Sander vult aan: “Het is een gebouw dat interessant is van elke afstand. Van veraf zie je de frisheid, van dichtbij ontdek je de verfijning. En dat is precies wat we wilden bereiken. Tijdens de opening kwamen buurtbewoners spontaan vertellen hoe mooi ze het vonden. Dat is het grootste compliment dat je kunt krijgen.”

Duurzame ambities vragen duurzame oplossingen, duurzame samenwerkingen én lef. Met deze uitgangspunten klopte Janssen de Jong Bouw bij Aberson aan na het lezen over de Kringloopsteen. Want als je nieuwe stenen kunt maken met keramische materialen uit de kringloop, waarom dan niet met het tegelafval bij grote bouwprojecten? En zo geschiedde. Het eerste succesvolle project waarbij het keramisch tegelafval in aparte bigbags is gescheiden op de bouwplaats is inmiddels een feit en verwerkt in een nieuwe gevelsteen. Een circulaire gevelsteen als de Kringloopsteen, maar dan van eigen rest bouwmaterialen, die weer in een volgend bouwproject ingezet kan worden. Een prachtig voorbeeld van circulair denken en vooral doen.

Duurzame ambities omzetten naar actie

Janssen de Jong Bouw zet met hun strategische koers stevig in op duurzaamheid. Daarbij kijken ze verder dan alleen hun core-business. Ook de reststromen worden aangepakt. In plaats van het tegelmateriaal dat nooit op een wand of vloer terecht komt bij het restafval te gooien, is er een plan bedacht om deze tegels te hergebruiken. Samen met tegelzetter Resisto zijn er bigbags geplaatst bij het bouwproject ‘Aan de stadsmuur’ in Venlo, voor het scheiden van schoon tegelafval zonder cement en lijmresten.

Eigen circulaire gevelsteen draagt bij aan duurzaamheidsbewustzijn

Aberson laat de tegels fijnmalen en verwerken tot nieuwe gevelstenen bij moederbedrijf Wienerberger in Haaften. Inkoopmanager Jos van Oers van Janssen de Jong Bouw vertelt in een interview: “Zo besparen we 20% aan nieuwe grondstoffen die niet uit de natuur gewonnen hoeven te worden. De nieuw geproduceerde kringloopgevelstenen gebruiken we weer bij een nieuw bouwproject. Hiermee hopen we de bouwbranche te inspireren om waardevolle materialen te behouden om zo gezamenlijk een duurzaam verschil te maken en dit gemeengoed wordt.”

Gerard Hobo, accountmanager Aberson: “Op dit moment is de schaal waarop circulaire gevelstenen worden geproduceerd en toegepast nog te klein om echt een ecologisch en economisch voordeel te bieden. Maar zo’n beweging begint met pioniers en partijen die stappen durven te zetten. Een gevelsteen als deze heeft alle functionele en esthetische eigenschappen en biedt een zeer laagdrempelige oplossing voor bouwende partijen die circulariteit hoog op de agenda hebben staan.”

Meer eigen circulaire gevelstenen/-oplossingen

Dit succesvolle proces samen met Jansen de Jong Bouw biedt meer mogelijkheden voor een eigen circulaire gevelsteen voor bouwpartners. Gerard Bosman, directeur Aberson: “We gaan graag in gesprek met bouwpartners die ook mogelijkheden zien voor een eigen circulaire gevelsteen. Niet elk project leent zich exact hiervoor, maar van een idee komt een idee, dus we denken graag mee om tot meer circulaire geveloplossingen te komen.”

In de groene wijk Groen Nobelhorst in Almere staat een belangrijke primeur in duurzaam bouwen. Hier is voor het eerst in Nederland de Pirrouet® gevelsteen van Vandersanden toegepast: een CO₂-negatieve gevelsteen die volledig past binnen de principes van duurzaam bouwen. Aberson is trots deze innovatie in de duurzame gevelstenen als eerste te hebben mogen leveren voor deze volledig op duurzaam en natuurinclusief wonen ontworpen woonwijk.

Wat is een CO₂-negatieve gevelsteen?

De Pirrouet ® gevelsteen onderscheidt zich door zijn uitzonderlijk lage milieu-impact. Tijdens de productie neemt de steen meer CO₂ op dan hij uitstoot. Dit wordt gerealiseerd via een innovatief carbonatatieproces, waarbij CO₂ permanent wordt gebonden in het materiaal. De steen bestaat voor 80% uit gerecyclede minerale reststromen uit de staalindustrie, zoals carbinox en stinox. Deze worden gemengd met zand, water en natuurlijke kleurstoffen. In plaats van te worden gebakken, worden de stenen onder gecontroleerde omstandigheden verhard met CO₂ – een proces dat energiezuiniger is én actief bijdraagt aan CO₂-reductie.

Project
Groen Nobelhorst Almere

Architect
SOME architects

Uitvoering
Heutink groep

Product
Pirrouet
Duurzame gevelstenen

Fotografie
Vandersanden

Duurzame gevelstenen vragen om lef

De bouw is een sector met grote impact op het milieu. Gevels hebben daarin een belangrijke rol. Echter ligt het traditionele straatbeeld van keramische gevels diep verankerd in de Nederlandse cultuur. Om daar een duurzame oplossing in te vinden is niet eenvoudig en vraagt om innovativiteit en lef van de sector. Je moet durven veranderen. De duurzame gevelsteen Pirrouet speelt hier perfect op in. Het keramische straatbeeld blijft behouden, de metselaar kan op vertrouwde wijze de muren opbouwen, maar de mki-waarde van het totale project daalt aanzienlijk vanwege de lage milieu-impact van het product.

Waarom is het bijzonder dat deze duurzame gevelsteen toegepast is?

Berry, projectbegeleider vanuit Aberson: “De investeringskosten van een duurzame gevelsteen zijn momenteel (helaas) vaak nog wat hoger dan van de traditionele baksteen. Maar wanneer zo’n investering zich terugbetaalt in een lagere milieulast, is de totaalsom eigenlijk natuurlijk lager. Dat hebben de architecten van SOME architects ingezien en dat is gaaf! Dit gecombineerd met de positieve ervaringen die ook de bouwers van Heutink Groep er nu mee hebben is heel waardevol en geeft goede hoop dat steeds meer projecten voor een duurzame gevelsteen zullen kiezen. We moeten als sector gezamenlijk de verandering gaan maken om uiteindelijk kwalitatief even goede woningen en gebouwen te leveren, maar dan met een lagere impact op het milieu. Daarvoor heb je pioniers nodig, zoals SOME architects en Heutink Groep nu hebben laten zien.”

Een belangrijke ontwikkeling in de bouwsector: woningfabrieken. Een technisch hoogstaande innovatie waarin Van Wijnen een van de koplopers is. Met als belangrijkste drijfveren: wonen weer betaalbaar maken, veel variatie bieden van een hoogwaardige kwaliteit en dat uiteraard met de normen van duurzaam en circulair bouwen. Bij de ontwikkeling van de woningfabriek in Heerenveen is Aberson als partner betrokken bij de ontwikkeling van het gevelconcept met steenstrips. Het uitgangspunt: gevels van keramisch materiaal, met maximale ontwerpvrijheden, een ambachtelijke uitstraling en maakbaar in een schaalbaar industrieel proces.

Onze manager new business Johan van Hoorn en commercieel adviseur Jarno Plate zijn in een zeer intensief ontwikkelingstraject van drie jaar met de Van Wijnen collega’s gekomen tot het huidige succes. Sinds medio 2022 rollen er complete elementen uit de fabriek: vloeren, wanden en volledig afgewerkte gevels met steenstrips, kozijnen en glaswerk. Gevels met steenstrips in gevarieerde diktes, metselwerkverbanden in een grote verscheidenheid aan kleuren die zich vormen tot mooie details.

Even terug naar het begin

Woningen uit de fabriek. Dat was tot voor kort ondenkbaar. Toch heeft Van Wijnen het geflikt. Ten tijde van de woningcrisis in 2011 heeft Van Wijnen, net als menig ander bouwbedrijf, gefocust op het optimaliseren van het bouwproces, verkorten van doorlooptijden en de reductie van faalkosten. Toen hier de grens bij maatwerk in was bereikt zijn ze gaan kijken in andere sectoren. Sectoren waar efficiency hoog in het vaandel staat en voor veel schaalvoordelen heeft gezorgd, zoals bij de automotive- en softwarebranche. Modulariteit, standaardisering en digitalisering bleken daarbij belangrijke pijlers om processen te optimaliseren.

De woningmarkt vraagt echter maatwerk voor elk uniek bouwproject. Dit heeft geresulteerd in een software platform dat in talloze variaties ontwerpen kan opleveren én waar vanuit de gehele keten en maakindustrie wordt aangestuurd. En niet alleen op projectniveau. Door middel van generatieve kunstmatige intelligentie kan Van Wijnen voor hele woonwijken en gebiedsontwikkelingen oneindige ontwerpvoorstellen genereren en woningen configureren.

Alleen ga je snel, samen kom je verder

Van Wijnen weet als geen ander dat je samen verder komt. Op verschillende onderdelen zijn experts ingevlogen om gezamenlijk naar de optimale totaaloplossing te werken. Johan: “Elke aanpassing aan het proces, de robotica of in ons geval de steenstrips, beïnvloedt het eindresultaat. Alle expertise is nodig in het voortraject om ervoor te zorgen dat het eindproduct dat afgeleverd wordt, voldoet aan alle kwaliteitseisen die zijn gesteld.

De juiste verwerking van de steenstrips door de robots is heel bepalend voor een kwalitatieve gevel. Die verwerking komt hier letterlijk op de halve millimeter nauwkeurig. Daarbij werden door Van Wijnen extreem hoge eisen aan de esthetische kwaliteit, want dat is waar welstand op beoordeeld en wat de klant gaat zien. De gevelarchitectuur die we samen hebben ontwikkeld moest een verrijking worden van het straatbeeld in Nederland.”

Optimale begeleiding van het proces rondom de steenstrips

Om dit uiterst nauwkeurige proces goed te kunnen begeleiden als productontwikkelaar en leverancier van de steenstrips is Johan een aantal maanden intern geweest bij Van Wijnen. Johan: “Zo ben je nauwer betrokken bij de ontwikkelingen. De op het oog meest eenvoudige details zijn van belang voor de kwaliteit van het totaal. Dat ontdek je sneller en beter als je er van binnenuit bij betrokken bent. Dan kun je je expertise direct toepassen in de innovatie, in plaats van achteraf bijsturen. Dat scheelt een hoop tijd, geld en energie bij iedereen.”

Ongekend hoge eisen voor keramische steenstrips

Johan en Jarno hebben er niet alleen hun tanden en technische productkennis ingezet, maar ook enorm veel nieuwe kennis mee opgedaan. Johan: “Voor de keramische industrie van steenstrips stelt dit vraagstuk ongekend hoge eisen voor wat betreft maatvastheid en een zeer grote verscheidenheid aan te leveren producten. Geen makkelijke opgave, maar het haalt je uit je comfortzone en daar begint vaak het gewenste creatieve proces.”

Speciale steenstrips ontwikkeld

“Voor de woningfabriek van Van Wijnen zijn speciale steenstrips ontwikkeld, in afwijkende maten. Een nieuw soort steenstrips, van 14 mm tot en met 40 mm dikte en in elf verschillende kleuren. Een product dat tot nu toe nog niet gerealiseerd, laat staan toegepast kon worden. Hiermee is de variatie die esthetisch gemaakt kan worden in de geautomatiseerde gevels vele malen groter geworden. Door de inzet van dikte verschil, liggend en staand metselwerk, vlakverdelingen, kaders en randen kan er veel verfraaiing in de detaillering van de gevel gemaakt worden. Dat is zowel voor architecten als eindgebruikers erg interessant. Dit soort variaties in metselwerk zijn in de traditionele bouw heel kostbaar door de extra tijd die het kost.”

Minder waste, zowel bij de steenstrips en andere bouwmaterialen als in tijd

Het grote voordeel van fabrieksmatig woningen fabriceren is de efficiëntie. Je kunt in minder tijd, meer produceren en de kwaliteit is substantieel beter vanuit een geconditioneerde omgeving. Je kunt heel exact ingeven hoeveel je van bepaalde grondstoffen nodig hebt voor bijvoorbeeld een betonnen vloer of de hoeveelheid steenstrips die besteld worden voor de gevel. Hierdoor ontstaat er nagenoeg geen afval. De steenstrips worden kant en klaar en exact op maat geleverd.

Daarnaast kun je 24/7, weer of geen weer, doorgaan met produceren. Dit maakt de efficiency in de fabriek vele malen hoger. Door de productie en het assembleren te standaardiseren creëer je een bouwstandaard van kwalitatief hoogstaand niveau, doordat in de loop der tijd alle foutrisico’s eruit gehaald worden. En het geeft een antwoord op de steeds groter wordende uitdaging om vaklieden te vinden.

Hebben we dan hiermee de ondergang van de traditionele bouwsector ingezet?

Johan: “Nee, dat absoluut niet. Je hebt altijd vakmensen nodig. Ten eerste om uit te kunnen denken en te controleren hoe het fabrieksmatig goed toegepast wordt. Maar vooral omdat het fabrieksmatig bouwen van woningen vooralsnog een relatief kleine bijdrage levert aan de totale bouwopgave. Maar het is wel een mooi antwoord voor het oplossen van het nijpende woningtekort dat er is en de komende jaren nog zal blijven.”

Is het dan niet gewoon een kwestie van het opschalen van de woningfabrieken?

“Dat klinkt als hét antwoord, maar zo simpel is het niet. Het heeft nogal wat voeten in aarde om zo’n woningfabriek te ontwikkelen en te realiseren. Zowel qua tijd en investeringen als in kennis. Dus handwerk blijft sowieso bestaan, want je hebt de kennis nodig. Maar de instroom van handwerkberoepen is laag, dus je móét wel met een ander antwoord komen op de grote bouwvraag. Het wordt dus wel echt anders. Geen bedreiging, maar een kans!”

De nieuwbouwlocatie van het Esdal college in Borger kun je gerust een markant gebouw noemen. Een keramische gevel van zandkleurige gevelstenen met blubbervoeg voor de plint en zwart gebrand houten lessenaarskappen op de verdieping met daarin gekruiste ‘ribben’ verwerkt. Allemaal keuzes refererend aan de omgeving, de geschiedenis en het type onderwijs. Keuzes waar het gebouw nu om geprezen wordt, maar wat zeker niet vanzelfsprekend was dat het er ook zou komen. “Met name de blubbervoeg werd met enige argusogen naar gekeken”, vertelt Marco de Jong, architect-partner bij BDG architecten.

Trots op vmbo

Het type onderwijs, vmbo, was een belangrijke factor in de ontwerpfase. En dan vooral de trots voor dit type onderwijs. “Het vmbo is maatschappelijk nog weleens een ondergeschoven kindje. Dat slaat natuurlijk nergens op, dus wilden wij in het ontwerp ook echt met trots het vmbo presenteren”, aldus Marco.

Dat heeft zich vertaald in een heel transparant en lichte plint, waar de praktijklokalen en de kantine gevestigd zijn. De grote gevelgaten zorgen voor veel in- en uitkijk en het praktijkonderwijs écht zichtbaar maakt. Marco: “Hierdoor is de begane grond heel bruisend geworden met lekker veel reuring. We hebben gekozen voor een stillere opbouw, waar de theorielokalen en stilte werkplekken gevestigd zijn. Kleinere ramen en meer gesloten ruimtes zorgen voor een gebogenere sfeer wat ruimte biedt aan meer focus en concentratie.”

Project
Esdal college Borger

Architect
BDG architecten

Uitvoering
Hesco Bouw

Opdrachtgever
Stichting Esdal College

Product
Gevelstenen
Mortel

Fotografie
Walter Frisart FOTOwerk

DNA van de locatie vertaalt in de gevel

“Daarnaast wilden we ook een gebouw creëren dat alleen in Borger zou kunnen staan en niet in Utrecht of Limburg. Dan ga je uiteraard kijken naar de kenmerken van de omgeving en daar ontdekten we een interessant DNA. Borger ligt in Drenthe en dan denk je natuurlijk al snel aan hunebedden. Maar dat vonden we te simpel (wéér een hunebed). Op Google Maps ontdekten we dat de structuur van de gemeente precies ligt op de grens van zand- en veenlandschap. De Hondsrug (zand) en voormalige moerasgebieden. Deze moerasgebieden/veenkoloniën werden van oudsher heel lineair en functioneel ingetekend. De Hondsrug aan de andere kant is juist heel grillig, ruw en organisch.”

“Deze twee uitersten en typerende eigenschappen van Borger wilden we terugbrengen in de gevel van het gebouw. De plint heeft daarom zandkleurige keramische gevelstenen met blubbervoeg die de gevel ruwer en grilliger maakt. De veenkoloniën hebben we vertaald in de verdieping. Deze opbouw is een zuiver vierkant met een gevel van gebrand zwart hout. Dit geeft het een robuust karakter en het is daarnaast een duurzame keuze met weinig tot geen onderhoud. De verfraaiing met de gekruiste ribben symboliseert de boerenschuren met rieten kappen die de gemeente al eeuwenlang kenmerkt.”

Gevelstenen met blubbervoeg bekeken met argusogen

Deze combinatie is opvallend en in het bijzonder de blubbervoeg. Dat zie je niet veel in Nederland. “De blubbervoeg riep ook de meeste vragen op en werd met enige argusogen bekeken. Tijdens een presentatie aan de stuurgroep voelde ik dat men dacht: dit is weer zo’n typisch gek idee van een architect. Wordt dit niet vies, gaat het niet snel kapot of geeft het schade aan kleding? En hoe krijg je dit alles netjes gemetseld?

Om deze twijfel weg te nemen zijn we naar een referentieproject in Almere geweest. Het mooie van dat project is dat het ook nog eens onder grote bomen staan, wat voor veel groen op de gevel zou kunnen zorgen. Echter is dat, na ruim 10 jaar, niet het geval. Dit bezoek in combinatie met het inzicht van de directrice dat door deze blubbervoeg het gebouw echt afwijkend van de overige gebouwen in de omgeving zou worden, heeft de stuurgroep toch overgehaald om voor de blubbervoeg te gaan. “Dit wordt gaaf”, waren de exacte woorden.

Toen deze ‘go’ er was hebben we de technische specificaties voor de voeg bij Aberson neergelegd. Gerben ging er vol voor. Met kritische vragen, een technisch haalbaarheidsonderzoek en het meeschrijven van de bestekteksten voor de keramische gevel zijn we gezamenlijk tot een kwalitatief, esthetisch en technisch haalbare oplossing gekomen van zandkeurige gevelstenen mét blubbervoeg.”

Waar ben je trots op in dit project?

Dat ik heb kunnen bijdragen aan een stimulans waar ‘die gasten’ prettig en goed hun werk mogen doen. Het vmbo wordt helaas nog weleens weggedrukt in de maatschappij. Toen de leerlingen binnenkwamen bij de opening waren ze helemaal overweldigd. “Is dit echt voor ons?” Daar doe je het toch voor! Dan valt echt alles op z’n plek en voel ik weer waarom ik mijn vak met zoveel overgave kan en wil uitvoeren.

Aberson Broedt, de product-noviteitstrijd voor het meest innovatieve idee voor een nieuw Aberson product. Het winnende product van Aberson Broedt 2023: de nestkast van Gerben, Tom en Jarno. We zijn inmiddels een jaar en de nodige ontwikkelingen verder. Hoe is het nu met de nestkast, wat maakt het bijzonder en komt het ook daadwerkelijk in ons assortiment?

Even terug naar vorig jaar

De nestkast van Gerben, Tom en Jarno werd de eerste winnaar van Aberson Broedt. Duurzaam, met oog voor de natuur en een innovatieve doorontwikkeling van een bestaand product waren de doorslaggevende factoren om de eerste Aberson Broedt bokaal aan de heren uit te reiken. Een product dat een mooi plekje in het assortiment van Aberson verdient.

Natuurinclusief bouwen als onderdeel van duurzaam bouwen

Een van de redenen waarom de nestkast zo perfect bij Aberson past is de mooie aanvulling op ons duurzaam bouwen assortiment. Onze duurzaam bouwen producten bestonden tot nu toe uit producten die op een duurzame of circulaire wijze produceert zijn. En op duurzame wijze toegepast en (her)gebruikt kunnen worden. Hierin ontbrak nog een product dat ook direct rekening houdt met en huisvesting biedt aan de fauna. De nestkast is echt een mooie aanvulling op onze bestaande duurzame producten. Met deze manier van natuurinclusief bouwen houden we nog meer rekening met de impact op de wereld om ons heen.

Daad bij het woord: nestkast in doorontwikkeling

Mooi product, mooie woorden, mooie plannen. En dan? Dan wordt het tijd om daad bij het woord te voegen en het product verder te onderzoeken. Het ‘nestkast-team’ heeft zich gestort op de doorontwikkeling.

Startkwalificatie van de nestkast:

• Nestkast moet in gevel geïntegreerd zijn en mee gaan in de rooilijn
• Nestkast moet intern bereikbaar zijn oftewel schoon te maken zijn
• Metselwerk verband, lintvoeg moet met standaard lagenmaat (ca. 61mm/62,5mm) mee kunnen lopen

Met deze uitgangspunten zijn in samenspraak met ons technische team verdere details uitgewerkt tot een marktklaar product. Op dit moment onderzoeken we nog de mogelijkheden voor verschillende deksel voor verschillende vogels, zodat het in de bouw een standaard inzetmaat heeft.

Van papieren werkelijkheid naar nestkast in de praktijk

En dan moet nog blijken of de markt hier ook oren naar heeft. Wel degelijk, bleek al snel. De eerste tender inclusief onze geïntegreerde nestkast is gewonnen door Heijmans en MX13 Architecten. En door vragen uit de markt is de eerste SPECIALS editie van de nestkast ook al geboren. Een ronde variant, passend in een jaren ’70 look and feel-gevel. Een mooie start van een nieuw product dat perfect past bij natuurinclusief bouwen als onderdeel van duurzaam bouwen.

Aberson Broedt 2024

Ook dit jaar organiseren we de product-noviteitstrijd voor het meest innovatieve idee voor een nieuw Aberson product. Met Aberson Broedt prikkelen we iedereen om met nieuwe ideeën te komen. Ideeën die we op kunnen nemen in ons assortiment. Zo blijft ons assortiment actueel en inspireren we elkaar. Vrijdag 6 december vindt de Aberson Broedt 2024 plaats.

Gedreven door de wens om traditioneel metselwerk op een circulaire manier te behouden, is cementarme mortel ontstaan.  Na ruim 100 proeven is het gelukt om gezamenlijk (Aberson en Remix) een mortel te ontwikkelen die het beste van beide mortelwerelden biedt: jaarrond toepasbaar én over tientallen jaren losmaakbaar om gevelstenen opnieuw toe te passen. Wel zo duurzaam.

“Een idee dat eigenlijk al jaren in m’n hoofd zat, maar er werd lange tijd toch met argusogen op gereageerd”, vertelt collega Gerben Poortinga, een van de geestelijk vaders van de cementarme mortel. “Iedereen erkent het belang van duurzaam en circulair bouwen. De markt biedt tal van circulaire geveloplossingen met het oog op duurzaam bouwen, zoals A-Brick of ClickBrick, maar je merkt dat de voorkeur toch veelal nog uitgaat naar het traditionele metselwerk bij het gevelbeeld. Hierdoor bleef de wens in m’n hoofd rondzingen om met een circulaire geveloplossing te komen voor onze gevelstenen.”

“Een idee dat eigenlijk al jaren in m’n hoofd zat, maar er werd lange tijd toch met argusogen op gereageerd”, vertelt collega Gerben Poortinga, een van de geestelijk vaders van de cementarme mortel. “Iedereen erkent het belang van duurzaam en circulair bouwen. De markt biedt tal van circulaire geveloplossingen met het oog op duurzaam bouwen, zoals A-Brick of ClickBrick, maar je merkt dat de voorkeur toch veelal nog uitgaat naar het traditionele metselwerk bij het gevelbeeld. Hierdoor bleef de wens in m’n hoofd rondzingen om met een circulaire geveloplossing te komen voor onze gevelstenen.”

Samen sta je sterk

Tijdens een gesprek met Ruben Klinkenberg, Sara van Popta en Aske Riezebos van architectenbureau 19 Het Atelier over de nieuwbouw van brede school Hanzewijk in Kampen is het balletje gaan rollen. Vanuit de gemeente lag er een hoge circulariteitsambitie op het project. In gesprek hierover met onze technisch adviseur Rolf kwam de bastaardmortel opnieuw ter sprake. “Ik heb de stoute schoenen aangetrokken en Klaas van der Velde, laborant en bedrijfsleider bij Remix, benaderd voor de ontwikkeling van een cementarme mortel dat past binnen de principes van duurzaam bouwen.”

Cementarme mortel voor duurzaam bouwen met gevelstenen

“Dit is was echt trial en error. In het lab van Remix zijn we onder begeleiding van Klaas proeven gaan draaien waarbij we de samenstelling net zo lang zijn gaan tweaken tot we bij de optimale cementarme mortel uitkwamen. Ruim 100 proeven verder hadden we hem.” Deze cementarme mortel is een mortel die de voordelen van zowel de cementmortel als de kalkmortel biedt. Je kunt er, net als de klassieke cementmortel, jaarrond mee bouwen en bent dus niet afhankelijk van het seizoen zoals bij kalkmortel. En het is net als kalkmortel te scheiden van de bakstenen mocht het gebouw over tientallen jaren afgebroken worden, waardoor de gevelstenen herbruikbaar zijn. “Alle beetjes minder cement in de mortel is natuurlijk al winst, maar we gingen voor het optimale. Dat het geresulteerd heeft in een bijna volledig cementvrije mortel is goud!”, glundert Gerben.

Proefmuur 19 Het Atelier

Brede school de Hanzewijk in Kampen is het eerste project waarbij deze cementarme mortel wordt toegepast. Gerben: “Het vertrouwen dat 19 Het Atelier hiermee in het product uitspreekt zegt alles.” Brede school de Hanzewijk wordt namelijk het meest circulaire schoolgebouw van Nederland, waarmee gemeente Kampen hun ambitie op gebied van circulariteit en duurzaamheid waarmaakt. Voordat het project gerealiseerd is, duurt nog even. De verwachting is dat begin 2025 de kinderen de school kunnen betrekken. Om de toepassing van de cementarme mortel alvast te demonstreren heeft 19 Het Atelier een proefmuur laten maken in hun atelier.

Advies op maat voor duurzaam bouwen met cementarme mortel

De combinatie steen en mortel is als een huwelijk. Het moet de perfecte match zijn, wil het duurzaam behouden blijven. We leveren dus ook niet één klip-en-klaar product. De eigenschappen van de cementarme mortel komen nauw in combinatie met de eigenschappen van de gekozen steen. Hierover kunnen we vanuit Aberson en Remix op maat adviseren.

“Plekken met voorzieningen hebben in een dorp een belangrijke rol. Daarom is het ook Ontmoetingsschool de Oanrin. Het is niet alleen een basisschool waar een belangrijk fundament voor kinderen wordt gelegd, het is ook een belangrijke voorziening voor bijvoorbeeld de muziekvereniging en het dorpsbelang”, vertelt Wijbenga | Tromp architecten. Een ontmoetingsplek in Arum dat op een sediment bodem ligt. “Deze sedimentbodem, het fundament van het dorp, hebben we in het gevelontwerp vertaald in de kleuren van de gevelstenen.”

Project
Ontmoetingsschool de Oanrin

Architect
Wijbenga | Tromp architecten

Uitvoering
Bouwgroep Dijkstra Draisma

Opdrachtgever
Gemeente Súdwest-Fryslân

Product
Gevelstenen

Fotografie
Walter Frisart FOTOwerk

Even terug naar het begin

Van begin af aan was het helder dat dit schoolgebouw meerdere functies zou bekleden. Flexibiliteit was daarom gewenst. Wijbenga: “Duurzaam een toekomstbestendig gebouw ontwikkelen heeft voor ons alles te maken met dat je veel kunt met een gebouw. Je wilt daarom ruimtes afzonderlijk van elkaar kunnen afsluiten en eenvoudig ruimtes groter en kleiner kunnen maken, passend bij het huidige gebruik. Maar niet alleen nu wil je veel kunnen met het gebouw. Je wilt een gebouw creëren dat ook in de verre toekomst als de demografische samenstelling van de omgeving en daarmee de behoeftes zijn veranderd, nog steeds op een prettige manier gebruikt kan worden.”

“Een gebouw toekomstbestendig ontwikkelen betekent uiteraard ook dat je kijkt naar de materialen die je gebruikt. Die hebben we zorgvuldig uitgezocht en vastgelegd. In de ontwerpfase hebben we een gpr*-berekening gemaakt van het gebouw en dit in de uitvoeringsfase vastgelegd in een materialenpaspoort in Madaster. Het gebouw wordt tenslotte meegegeven aan volgende generaties, dus een hoge mate van circulariteit is van groot belang.”

* De berekening volgens de Gemeente Praktijk Richtlijn Gebouw, kortweg GPR-berekening genoemd, geeft een totaalbeeld van de duurzaamheid van een gebouw op vijf thema’s: energie, milieu, gezondheid, gebruikskwaliteit en toekomstwaarde.

Het gebouw heeft een belangrijke functie voor de gemeenschap. Hoe zie je dat terug in het ontwerp?

“Wat we daarin het belangrijkst vonden was dat je je welkom moet voelen. Daarom hebben we gewerkt met veelal ronde vormen. Die zijn zacht en toegankelijk. Het gebouw heeft een centraal middengedeelte, met daaraan twee zijvleugels. Dit geeft van binnenuit een bepaalde openheid, waarbij de zicht- en lichtlijnen heel bepalend zijn. Aan de buitenzijde geeft dit het gevoel van een omarming. Een gebouw ontwerp je niet alleen voor de opdrachtgever en de gebruikers. De omgeving, de buren, de ligging zijn net zo belangrijk. De openheid van het gebouw naar de weg en de goede verbinding met de sportvelden achter het gebouw zijn dan ook allemaal zorgvuldig doordacht en uitgewerkt.”

Het gebouw heeft een opvallend gevelontwerp. Hoe is deze ontstaan?

De bredere scope dan het gebouw op zichzelf is ook de bron geweest van het gevelontwerp. In de omgeving zijn namelijk verschillende sedimentlagen aangetroffen. Een kleurrijk geheel dat de inspiratiebron is geweest van de kleursamenstelling van de gevel. “Dat is onderdeel van ons creatieve proces. Een school, en in het bijzonder natuurlijk het primair onderwijs, legt een belangrijke basis in het leven van kinderen. Dit gebouw dient daarnaast als ontmoetingsplek voor het dorp, een belangrijke uitvalsbasis. En dit alles staat op een fundament, een basis, dat bestaat uit verschillende sedimentlagen. Deze parallel vonden we zo mooi passen in het geheel, dat we dit wilden vertalen in het gevelontwerp.”

Van gevelontwerp tot realisatie

“Om dit idee om te zetten in een daadwerkelijke gevel hebben we intensief opgetrokken met Jarno van Aberson. Het zoeken naar de juiste stenen is 1, maar de opbouw van de gevel zo maken dat het klopt met de lagen gevonden sediment, is echt nog een heel ander verhaal. Het is architectonisch best een gedurfde gevel. Dat moet dan wel tot in de perfectie kloppen. Het had nog best wat voeten in aarde om vanuit het ontwerp de uitvoering kloppend te krijgen. Jarno heeft daar, praktisch en meedenkend als hij is, veel in gedaan. Met proefpanelen hebben we het patroon goed laten aansluiten bij de sedimentatie. Dit is een heel secuur werk om mooi te krijgen. Uiteindelijk hebben we ook nog een proefmuur gemetseld op locatie, om nog beter te kunnen beoordelen of we hiermee het unieke en gewenste eindresultaat behalen. Het gebouw staat er voor de eeuwigheid, dus je wilt dit echt met aangrenzende perfectionisme doen.”

Waar zijn jullie trots op?

“Wij zijn per definitie blij als gebruikers blij zijn met hun gebouw. Als het hun verwachtingen overtreft. De kinderen, de leerkrachten, de omgeving, we hebben veel positieve reacties gehad. We hopen dat ze er veel plezier aan beleven. We kennen de regio persoonlijk en begrijpen dus de “doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg mentaliteit.” Dit is een bepaalde bescheidenheid van de Friese cultuur. Maar ze zijn ook trots. En dat mogen ze zeker zijn met dit mooie gebouw.”

Ontmoetingsschool de Oanrin in beeld